Định hình cơ chế khí hậu Đông Nam Á từ nền tảng pháp luật quốc tế

Các chuyên gia thảo luận tại hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5 (ACCC5 2026). Ảnh: ULAW.

Ngày 30/10, Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5 (ACCC5 2026) diễn ra tại TPHCM, tập trung thảo luận vai trò của pháp luật quốc tế trong quản trị khí hậu khu vực, gắn với bảo vệ quyền con người, công bằng xã hội và phát triển bền vững.

Hội thảo do Trường Đại học Luật TPHCM (ULAW) phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore (CIL-NUS) tổ chức, hướng tới Hội nghị COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ.

Trong bối cảnh Đông Nam Á chịu nhiều sức ép từ biến đổi khí hậu, diễn đàn quy tụ các chuyên gia pháp lý quốc tế nhằm trao đổi về nghĩa vụ khí hậu của các quốc gia và những cơ chế pháp lý phục vụ quá trình chuyển đổi xanh.

Tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến, ACCC5 2026 nhận gần 300 bản tóm tắt nghiên cứu từ nhiều nơi trên thế giới. Qua phản biện, 36 báo cáo khoa học được lựa chọn trình bày tại 7 phiên thảo luận chuyên đề và 1 phiên toàn thể.

Chuyển đổi xanh gắn với sinh kế và công bằng xã hội

TS. Lê Trường Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TPHCM, nhấn mạnh biến đổi khí hậu không chỉ đặt ra thách thức về môi trường, kỹ thuật hay chỉ tiêu phát thải, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu cư dân ven biển, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và tương lai các thế hệ sau.

Theo ông, đằng sau những thách thức khí hậu là các vấn đề căn bản về quyền, nghĩa vụ và công bằng.

Pháp luật cần tạo nền tảng để chuyển hóa cam kết, mục tiêu khí hậu thành hành động cụ thể, có thể thực hiện, giám sát và đánh giá.

Thành công của quá trình chuyển đổi không chỉ được đo bằng mức giảm phát thải, mà còn ở khả năng bảo đảm sinh kế, sự an toàn và cơ hội phát triển bền vững cho con người.

TS. Lê Trường Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TPHCM phát biểu tại hội thảo. Ảnh: ULAW.

Cùng chia sẻ góc nhìn này, PGS. Danielle Yeow (CIL-NUS) đánh giá cao công tác tổ chức của ULAW, đồng thời cho rằng những tác động đan xen của biến đổi khí hậu đối với chuỗi cung ứng, thương mại, đầu tư và đại dương đòi hỏi tư duy liên ngành và đối thoại cởi mở.

Làm rõ nghĩa vụ khí hậu và quyền con người

Một trọng tâm của hội thảo là những chuyển biến trong nghĩa vụ của quốc gia dưới tác động từ các cơ quan tài phán quốc tế.

Các đại biểu phân tích hai ý kiến tư vấn quan trọng: ý kiến năm 2024 của Tòa án Quốc tế về Luật Biển (ITLOS) về bảo vệ môi trường biển và ý kiến năm 2025 của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) về nghĩa vụ của các quốc gia liên quan đến biến đổi khí hậu.

Đại sứ, GS.TS. Nguyễn Hồng Thao, thành viên Ủy ban Luật pháp quốc tế (ILC), phân tích những hàm ý pháp lý từ ý kiến tư vấn của ICJ đối với quản trị khí hậu tại ASEAN.

Các nghiên cứu tại hội thảo cũng tập trung vào nghĩa vụ “cẩn trọng thích đáng” (due diligence), cơ sở lập luận pháp lý của các quốc gia Đông Nam Á khi tham gia tố tụng quốc tế và vấn đề duy trì đường cơ sở hải phận trước nguy cơ mực nước biển dâng.

Đại sứ, GS.TS. Nguyễn Hồng Thao, thành viên Ủy ban Luật pháp quốc tế (ILC) tại hội thảo. Ảnh: ULAW.

Quyền con người trong bối cảnh biến đổi khí hậu cũng là nội dung được quan tâm. Nhóm nghiên cứu của PGS.TS. Nguyễn Toàn Thắng, PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Yến và NCS. Nguyễn Phương Dung tiếp cận việc bảo vệ quyền, lợi ích của các thế hệ tương lai trên nền tảng quyền con người.

Nghiên cứu nhấn mạnh quyền được sống trong môi trường khí hậu an toàn, ổn định, đồng thời đặt ra vấn đề trách nhiệm pháp lý liên thế hệ đối với các nhà hoạch định chính sách hiện nay.

Các đại biểu phát biểu đóng góp ý kiến tại hội thảo. Ảnh: ULAW.

Thị trường carbon, thương mại xanh và tư pháp khí hậu

Ở góc độ kinh tế, hội thảo dành nhiều thời lượng thảo luận về khuôn khổ pháp lý điều chỉnh thị trường carbon và thương mại quốc tế. Nghiên cứu của GS.TS. Arie Afriansyah (Đại học Indonesia) và PGS.TS. Trần Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng ULAW, phân tích thị trường tín chỉ carbon tại Indonesia, Thái Lan và Việt Nam.

Báo cáo chỉ ra những hạn chế do thể chế phân tán, đồng thời đề xuất hoàn thiện pháp luật nhằm bảo đảm tính toàn vẹn và minh bạch của thị trường khu vực.

Các chuyên gia cũng trao đổi về cơ chế hợp tác theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris và khả năng công nhận lẫn nhau kết quả xác minh phát thải trong ASEAN nhằm ứng phó với Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU).

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: ULAW.

Từ thực tiễn Việt Nam, nghiên cứu của PGS.TS. Trần Thị Thùy Dương, Trưởng Khoa Luật Quốc tế ULAW, và cộng sự tập trung vào công bằng phân phối đối với các làng nghề truyền thống khi tham gia chuỗi sản xuất xanh.

Nghiên cứu cảnh báo nguy cơ các cộng đồng sản xuất nhỏ lẻ bị tổn thương hoặc bị loại khỏi chuỗi sản xuất nếu các tiêu chuẩn xanh không đi kèm chính sách hỗ trợ chuyển đổi phù hợp.

Trong khi đó, TS. Nguyễn Thị Lan Hương, Phó Trưởng Khoa Luật Quốc tế ULAW, phân tích công bằng khí hậu về thủ tục trong các hiệp định thương mại thế hệ mới như EVFTA và CPTPP, nhấn mạnh vai trò của luật thương mại quốc tế trong thực thi cam kết khí hậu toàn cầu.