Định hình mô hình phát triển mới cho ASEAN

Trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) năm 2026, tại Hà Nội, chiều ngày 10/6 đã diễn ra phiên thảo luận chuyên đề “Những mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu”.

ASEAN cần tăng sức chống chịu và thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, Thứ trưởng Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan cho rằng, trong nhiều thập niên, tăng trưởng của khu vực ASEAN được thúc đẩy bởi các nền kinh tế mở, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, lực lượng lao động cạnh tranh và định hướng xuất khẩu. Điều này đã giúp hàng triệu người thoát nghèo và giúp ASEAN trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, vấn đề hiện nay không phải là mô hình đó đã thất bại, mà là những điều kiện từng bảo đảm cho thành công của tăng trưởng đang thay đổi nhanh chóng khi chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, thương mại toàn cầu có xu hướng phân mảnh, công nghệ phát triển với tốc độ cao, rủi ro khí hậu ngày càng lớn. Nhiều quốc gia ASEAN phải đối mặt với già hóa dân số, tăng trưởng năng suất chậm và nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình.

Do đó, ASEAN cần tập trung vào 3 ưu tiên chiến lược, bao gồm tăng cường khả năng chống chịu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và sẵn sàng cho tương lai, đồng thời xây dựng những hình thức hợp tác mới.

Bà Mari Pangestu - nguyên Bộ trưởng Thương mại Indonesia. Ảnh: Đức Thanh

Chia sẻ tại sự kiện, bà Mari Pangestu - nguyên Bộ trưởng Thương mại Indonesia cho rằng, thế giới đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi mang tính cấu trúc chưa từng có tiền lệ, đòi hỏi các quốc gia và khu vực phải định hình những mô hình phát triển hoàn toàn mới.

Để xây dựng mô hình phát triển mới, bà Mari Pangestu đề xuất 5 ưu tiên chính, bao gồm: đẩy nhanh thực thi và nâng cấp Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP); tập trung nâng cao độ phức tạp kinh tế thay vì chỉ theo đuổi tăng trưởng; phát triển nguồn nhân lực cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược; biến chuyển đổi xanh thành động lực phát triển và lồng ghép tư duy địa kinh tế vào mọi trụ cột hợp tác của ASEAN.

Bà nhấn mạnh, trong bối cảnh thế giới đã thay đổi sâu sắc, mô hình phát triển tiếp theo của ASEAN cần được xây dựng trên 3 nền tảng cốt lõi là độ phức tạp kinh tế, khả năng chống chịu và hội nhập khu vực. Quá trình này đòi hỏi sự tham gia của chính phủ, doanh nghiệp, giới học giả và toàn bộ các bên liên quan trong ASEAN nhằm tạo ra những giải pháp thực tiễn cho tương lai phát triển của khu vực.

Trong khi đó, GS. Masahiro Kawai - Trường Cao học Chính sách công, Đại học Tokyo (Nhật Bản) cho rằng, không tồn tại một mô hình phát triển bất biến phù hợp với mọi giai đoạn. Các quốc gia luôn phải điều chỉnh mô hình phát triển để thích ứng với trình độ phát triển kinh tế, những thay đổi của môi trường bên ngoài và các ưu tiên chính sách mới.

Khi nền kinh tế chuyển từ mức thu nhập thấp lên trung bình và cao hơn, mục tiêu phát triển cũng thay đổi, từ xóa đói giảm nghèo sang tăng trưởng bao trùm và nâng cao chất lượng cuộc sống; trong khi động lực tăng trưởng dịch chuyển từ khai thác lao động và tích lũy vốn sang công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực.

Theo GS. Masahiro Kawai, những biến động hiện nay như phân mảnh địa chính trị, gián đoạn chuỗi cung ứng, xu hướng bảo hộ và sự phụ thuộc lẫn nhau trong kinh tế quốc tế đang đặt ra những yêu cầu điều chỉnh sâu sắc hơn đối với các nền kinh tế ASEAN.

Tuy nhiên, khu vực không cần xây dựng một mô hình phát triển hoàn toàn mới, bởi những yếu tố từng tạo nên thành công của ASEAN như định hướng mở, thu hút đầu tư nước ngoài, hội nhập kinh tế khu vực và sự kết hợp thực dụng giữa nhà nước với thị trường vẫn còn nguyên giá trị.

“Điều ASEAN cần làm là mở rộng nhu cầu trong nước và khu vực, đa dạng hóa đối tác thương mại và chuỗi cung ứng. Đồng thời, tăng cường tự chủ chiến lược để giảm thiểu các cú sốc bên ngoài và xây dựng tính không thể thay thế về chiến lược thông qua những lợi thế riêng… Một ASEAN đoàn kết, gắn kết và hội nhập sâu rộng hơn sẽ không chỉ nâng cao sức chống chịu của từng quốc gia thành viên, mà còn gia tăng sức hấp dẫn và vị thế của cả khu vực trong cấu trúc kinh tế toàn cầu” - GS. Masahiro Kawai nhấn mạnh.

Việt Nam cần thúc đẩy mạnh hơn các doanh nghiệp dẫn dắt

Theo GS. Lee Keun - Đại học Quốc gia Seoul (Hàn Quốc), sự trở lại của chính sách công nghiệp là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của kinh tế thế giới hiện nay.

Trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn ngày càng gay gắt và những cú sốc như đại dịch Covid-19 hay đứt gãy chuỗi cung ứng bộc lộ nhiều điểm yếu của mô hình toàn cầu hóa truyền thống, các tổ chức từng ủng hộ mạnh mẽ tự do hóa như Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) cũng đã nhìn nhận lại vai trò của các công cụ hỗ trợ công nghiệp.

Các chuyên gia chia sẻ tại phiên thảo luận. Ảnh: Đức Thanh

GS. Lee Keun cho rằng, thuế quan và nhiều biện pháp như trợ cấp xuất khẩu, hạn chế xuất khẩu nguyên liệu hay các chính sách định hướng thị trường được xem là những công cụ hợp pháp để “nuôi dưỡng” các ngành công nghiệp mới, giúp các nền kinh tế “đi sau” vượt qua bất lợi về quy mô và tạo dựng năng lực cạnh tranh.

GS. Lee Keun lấy Hàn Quốc làm dẫn chứng cho việc hình thành các doanh nghiệp lớn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình công nghiệp hóa và nâng cấp chuỗi giá trị. Hàn Quốc từng áp dụng mức thuế nhập khẩu rất cao đối với ô tô chở khách để tạo không gian phát triển cho Hyundai trước khi doanh nghiệp này đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ông cho rằng, quá trình chuyển đổi sang xe điện của Việt Nam đang cho thấy những tín hiệu tích cực. VinFast có nhiều điểm tương đồng với Hyundai trong giai đoạn đầu phát triển. Việt Nam cần thúc đẩy mạnh hơn các doanh nghiệp dẫn dắt trong những lĩnh vực có lợi thế, như chế biến sâu và xây dựng thương hiệu cà phê, thay vì chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô, qua đó từng bước dịch chuyển lên những nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

Chia sẻ từ thực tiễn Việt Nam, TS. Võ Trí Thành - nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) nhấn mạnh 3 trụ cột quan trọng trong hoạch định chính sách, gồm: ổn định kinh tế vĩ mô, cải cách theo hướng thị trường và hội nhập quốc tế. Qua đó không chỉ nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực mà còn mở rộng cơ hội lựa chọn và phát triển cho người dân và doanh nghiệp.

Theo ông, cải cách thể chế không nên chỉ dừng lại ở việc cắt giảm thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ, mà cần hướng tới xây dựng các thể chế thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo đảm phân bổ công bằng hơn các thành quả phát triển và nâng cao năng lực quốc gia.

TS. Võ Trí Thành cũng nhấn mạnh, doanh nghiệp cần được đặt ở vị trí trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, cùng với việc đầu tư vào hạ tầng chiến lược, nâng cao năng lực công nghệ và hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp.

Ở cấp độ khu vực, TS. Võ Trí Thành đề xuất ASEAN cần tiến thêm một bước trong tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN, không chỉ thúc đẩy tự do hóa và thịnh vượng chung, mà còn thu hẹp khoảng cách phát triển, tăng cường kết nối, đồng thời nghiên cứu hình thành một “Cộng đồng Đổi mới sáng tạo ASEAN” như một trụ cột mới cho tương lai.