Đô thị lấn biển cần cơ chế đủ mạnh, hành lang pháp lý đủ chặt

Bảo đảm an toàn sinh thái trong phát triển đô thị lấn biển

Nhấn mạnh, phát triển đô thị lấn biển là xu thế tất yếu nhằm mở rộng không gian phát triển, tạo động lực tăng trưởng kinh tế mới cho các địa phương ven biển Việt Nam, song các ĐBQH Tổ 14 cũng cho rằng, quá trình này cần được đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển đô thị, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội với bảo vệ môi trường, hệ sinh thái biển và sinh kế của cộng đồng.

Quang cảnh phiên thảo luận Tổ 14 (Đoàn ĐBQH các tỉnh Quảng Ninh, Đồng Tháp). Ảnh: Mạnh Hưng

Theo ĐBQH Nguyễn Thị Thu Hà (Quảng Ninh) cho biết, tỉnh Quảng Ninh sở hữu bờ biển dài và đang triển khai nhiều dự án lấn biển quy mô lớn tại Hạ Long, Cẩm Phả, Vân Đồn. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy các dự án vẫn gặp những thách thức lớn liên quan đến ranh giới bảo vệ môi trường, nhất là các dự án nằm giáp ranh hoặc trong vùng đệm của Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long.

Tại Hải Phòng, không gian đô thị cũng đang được định hướng phát triển về phía Đông Nam, tập trung tại Cát Hải, Đồ Sơn và Khu kinh tế ven biển phía Nam Hải Phòng. Định hướng này nhằm kết hợp hài hòa giữa phát triển hạ tầng cảng biển quốc tế, logistics với các khu đô thị du lịch, sinh thái. Hay như Khánh Hòa cũng có tiềm năng lớn về phát triển đô thị và du lịch nghỉ dưỡng hướng biển, với các khu vực có tính chất, vai trò nổi bật như Nha Trang, Vân Phong và Cam Ranh cũng có tiềm năng lớn về phát triển đô thị và du lịch nghỉ dưỡng hướng biển.

ĐBQH Nguyễn Thị Thu Hà (Quảng Ninh) phát biểu tại thảo luận Tổ 14. Ảnh: Mạnh Hưng

Tuy nhiên, đại biểu cũng cho rằng, các dự án đô thị lấn biển thường có quy mô lớn, thời gian thực hiện dài, tác động trực tiếp đến môi trường, hệ sinh thái, hạ tầng và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Vì vậy, bên cạnh việc tạo cơ chế thuận lợi cho các dự án, dự thảo Luật Phát triển đô thị cần thiết lập đầy đủ các công cụ kiểm soát rủi ro.

Theo đó, đại biểu đề nghị hoàn thiện cơ chế tài chính đất đai và giao khu vực biển, quy định rõ việc giao đất, cho thuê đất, xác định giá đất và nghĩa vụ tài chính đối với phần diện tích mặt nước biển sau khi lấn biển thành công; nghiên cứu phương pháp định giá phù hợp, bảo đảm hài hòa lợi ích của nhà đầu tư và nguồn thu ngân sách từ quỹ đất mới hình thành.

Đồng thời, cần đưa các yêu cầu về bảo vệ môi trường, thích ứng biến đổi khí hậu thành điều kiện bắt buộc trong lựa chọn và triển khai dự án, nhất là tiêu chuẩn về vật liệu san lấp, cao độ san nền, khả năng thích ứng với nước biển dâng dài hạn và phương án ứng phó với các tác động môi trường trong quá trình nạo vét, san lấp quy mô lớn.

Về hạ tầng, đại biểu đề nghị có cơ chế ưu tiên nguồn lực, huy động đầu tư tư nhân đối với các công trình kết nối chiến lược như cầu vượt biển, đường vành đai ven biển, bảo đảm kết nối khu đô thị lấn biển với khu vực đô thị hiện hữu. Cùng với đó, cần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho cấp tỉnh trong điều chỉnh cục bộ quy hoạch xây dựng, quy hoạch sử dụng đất, đi đôi với cơ chế hậu kiểm và giám sát chặt chẽ.

Đặc biệt, đại biểu đề nghị bảo đảm quyền tiếp cận biển, không gian công cộng ven biển và sinh kế của cộng đồng, trong đó luật cần xác lập trách nhiệm bảo đảm người dân không bị hạn chế quyền tiếp cận biển truyền thống và được bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp khi dự án tác động trực tiếp đến sinh kế.

ĐBQH Vũ Ngọc Lâm (Quảng Ninh) phát biểu tại phiên thảo luận Tổ 14. Ảnh: Mạnh Hưng

Từ yêu cầu hoàn thiện cơ chế theo hướng vừa tạo thuận lợi cho đầu tư, vừa bảo đảm kiểm soát chặt chẽ, ĐBQH Vũ Ngọc Lâm (Quảng Ninh) đề nghị tiếp tục rà soát ngay từ khâu thiết kế chính sách, nhất là phạm vi áp dụng, tiêu chí xác định dự án và giới hạn của các cơ chế đặc thù.

Theo đại biểu, trước hết cần phân định rõ hai nhóm cơ chế, chính sách trong dự thảo: nhóm chính sách nhằm thu hút, thúc đẩy nhà đầu tư thực hiện dự án lấn biển và nhóm chính sách phục vụ quản lý, phát triển đô thị sau khi dự án hoàn thành. Việc phân định rõ sẽ giúp xác định đúng mục tiêu và đối tượng áp dụng của từng chính sách. Chẳng hạn, chính sách cho phép hình thành cửa hàng miễn thuế về bản chất là chính sách phát triển đô thị sau khi hình thành, không phải cơ chế trực tiếp để thu hút đầu tư ban đầu.

Về tiêu chí xác định dự án quy mô lớn, đại biểu cho rằng không nên chỉ căn cứ vào tổng mức đầu tư với các ngưỡng 100.000 tỷ đồng và 200.000 tỷ đồng. Bởi cùng một quy mô kỹ thuật, diện tích hoặc tính chất dự án nhưng việc lựa chọn công nghệ, vật tư, vật liệu khác nhau có thể khiến tổng mức đầu tư chênh lệch đáng kể. Do đó, cần nghiên cứu kết hợp các tiêu chí về diện tích đất sử dụng, tính chất và quy mô kỹ thuật của dự án, bảo đảm phản ánh đúng bản chất và quy mô thực tế.

Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh tham gia phiên thảo luận tại Tổ 14. Ảnh: Mạnh Hưng

Đối với quy định cho phép áp dụng một số chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật, chỉ tiêu sử dụng đất khác với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, đại biểu cho rằng cơ chế đặc thù là cần thiết nhưng phải đi kèm giới hạn rõ ràng. Nếu không có khung khống chế, việc điều chỉnh có thể dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau, ảnh hưởng đến tổ chức không gian, kiến trúc cảnh quan và hạ tầng, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ lợi ích cục bộ.

Vì vậy, đại biểu đề nghị thiết lập khung giới hạn hoặc biên độ điều chỉnh cụ thể, trong đó xác định rõ những chỉ tiêu được phép điều chỉnh, mức điều chỉnh tối đa, điều kiện áp dụng và thẩm quyền quyết định. Theo đại biểu, cơ chế đặc thù cần tạo đủ dư địa cho dự án triển khai linh hoạt, nhưng không đồng nghĩa với việc trao quyền điều chỉnh không giới hạn; phải có “hàng rào” pháp lý để bảo đảm tính thống nhất của quy hoạch.

Gắn phát triển đô thị lấn biển với xây dựng khu vực phòng thủ

Từ góc độ quốc phòng, an ninh và tính bền vững của đô thị ven biển, ĐBQH Lê Trọng Hòa (Quảng Ninh) đề nghị dự thảo cần tiếp cận các dự án lấn biển không chỉ dưới góc độ mở rộng không gian đô thị, mà phải tính đến những tác động lâu dài đối với khu vực phòng thủ và cộng đồng dân cư ven biển.

ĐBQH Lê Trọng Hòa (Quảng Ninh) phát biểu tại thảo luận Tổ 14. Ảnh: Mạnh Hưng

Theo đại biểu, một khu đô thị lấn biển quy mô lớn sẽ làm thay đổi đường bờ, địa hình, dân cư và hệ thống hạ tầng giao thông. Đối với những địa bàn có vị trí chiến lược về quốc phòng, những thay đổi này có liên quan trực tiếp đến thế bố trí khu vực phòng thủ, khả năng cơ động lực lượng, phòng thủ dân sự, cứu hộ, cứu nạn và bảo đảm hậu cần khi có tình huống.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung yêu cầu về tính lưỡng dụng của hệ thống hạ tầng đô thị lấn biển tại các địa bàn có yêu cầu về quốc phòng. Theo đó, đường giao thông, bến bãi, hệ thống thông tin liên lạc, điện, nước, y tế, công trình ngầm... trong điều kiện bình thường phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và đời sống nhân dân, nhưng khi cần thiết phải có khả năng đáp ứng các nhiệm vụ quốc phòng, phòng thủ dân sự, cơ động, sơ tán, cứu hộ, cứu nạn.

Theo đại biểu, yêu cầu này cần được thể chế hóa ngay từ khâu quy hoạch, thiết kế và đầu tư dự án, qua đó bảo đảm kết hợp phát triển kinh tế - xã hội với củng cố quốc phòng, an ninh, thay vì chỉ bổ sung yêu cầu quốc phòng sau khi đô thị đã hình thành.

Các ĐBQH tỉnh Đồng Tháp tham gia phiên thảo luận tại Tổ 14. Ảnh: Mạnh Hưng

Liên quan quy định về việc cơ quan có thẩm quyền được quyết định một số chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật, chỉ tiêu sử dụng đất khác với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quy hoạch đô thị và nông thôn, đại biểu đề nghị quy định rõ phạm vi, điều kiện và giới hạn áp dụng. Cơ chế đặc thù có thể tạo sự linh hoạt trong phát triển, nhưng việc điều chỉnh các chỉ tiêu không được làm ảnh hưởng đến yêu cầu quốc phòng, an ninh, phòng thủ dân sự và khả năng sử dụng lưỡng dụng của các công trình.

Bên cạnh yêu cầu về quốc phòng, an ninh, đại biểu cho rằng cần đặc biệt quan tâm đến sinh kế và sự đồng thuận của cộng đồng dân cư ven biển. Các dự án lấn biển có thể tác động trực tiếp đến không gian sinh tồn, hoạt động tàu thuyền, nuôi trồng thủy sản, dịch vụ biển và việc làm của người dân. Do đó, cần công khai, minh bạch và lấy ý kiến cộng đồng cần được thực hiện thực chất, gắn với đánh giá cụ thể tác động của dự án đến đời sống và sinh kế của người dân.

ĐBQH Lê Trung Quân (Đồng Tháp) phát biểu tại Tổ 14. Ảnh: Mạnh Hưng

Để bảo đảm tính đồng bộ, chặt chẽ và khả thi của cơ chế, chính sách, ĐBQH Lê Trung Quân (Đồng Tháp) đề nghị tiếp tục rà soát dự thảo ở cả khía cạnh pháp lý và tổ chức thực hiện. Theo đại biểu, ngôn ngữ pháp lý cần rõ ràng, mạch lạc, đồng thời rà soát sự thống nhất giữa các quy định liên quan đến yếu tố tự nhiên và công trình nhân tạo, tránh chồng chéo, giao thoa pháp luật và phát sinh vướng mắc khi triển khai.

Đại biểu cũng đề nghị bổ sung cơ chế quản lý rủi ro đối với dự án kéo dài tiến độ, nhất là nguy cơ đứt gãy dòng vốn và ảnh hưởng đến các mục tiêu kinh tế - xã hội. Cùng với đó, tiêu chí xác định dự án đầu tư chiến lược không nên chỉ căn cứ vào quy mô vốn mà cần xem xét thêm các yếu tố về địa hình, địa lý, cảnh quan, môi trường, đặc biệt là quốc phòng, an ninh, nhằm đánh giá đầy đủ hơn tính chất và mức độ tác động của dự án.

ĐBQH Trần Thị Kim Nhung (Quảng Ninh) phát biểu tại phiên thảo luận Tổ 14. Ảnh: Mạnh Hưng

Cùng quan tâm đến yêu cầu bảo đảm tính đồng bộ, bền vững trong phát triển đô thị lấn biển, ĐBQH Trần Thị Kim Nhung (Quảng Ninh) cũng cho rằng, dự thảo cần phân định rõ hai nhóm cơ chế, chính sách: cơ chế dành cho dự án đầu tư và cơ chế phục vụ phát triển đô thị sau khi dự án được hình thành. Trong đó, cơ chế, chính sách dành cho dự án đầu tư phải nhằm thúc đẩy, thu hút nhà đầu tư tham gia thực hiện dự án lấn biển; còn cơ chế phát triển đô thị được áp dụng sau khi dự án hoàn thành, nhằm phục vụ quản lý và phát triển đô thị.

Một vấn đề khác được đại biểu đặc biệt lưu ý là quy định cho phép áp dụng các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật và chỉ tiêu sử dụng đất khác với quy chuẩn quốc gia khi lập, phê duyệt quy hoạch. Theo đại biểu, việc áp dụng cơ chế đặc thù có thể cần thiết để tạo dư địa cho phát triển, nhưng nếu không có giới hạn cụ thể thì dễ dẫn đến cách áp dụng tùy tiện, ảnh hưởng đến kiến trúc, cảnh quan và hệ thống hạ tầng kỹ thuật chung. Đồng thời, việc cho phép điều chỉnh rộng các chỉ tiêu sử dụng đất và chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật mà thiếu cơ chế kiểm soát cũng có thể tiềm ẩn nguy cơ phát sinh lợi ích nhóm trong quá trình triển khai dự án.

Do đó, đại biểu Trần Thị Kim Nhung đề nghị dự thảo quy định rõ khung giới hạn hoặc biên độ điều chỉnh đối với các chỉ tiêu được phép áp dụng khác với quy chuẩn chung; xác định cụ thể mức độ điều chỉnh tối đa và phạm vi được phép áp dụng. Theo đó, cơ chế đặc thù cần đủ linh hoạt để thúc đẩy đầu tư, phát triển đô thị lấn biển, nhưng đồng thời phải có giới hạn rõ ràng để bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và khả năng kiểm soát trong thực tiễn.