Doanh nghiệp mía đường trước 'luật chơi' carbon

Áp lực từ “luật chơi” mới của thương mại toàn cầu

Giảm phát thải khí nhà kính đang trở thành xu hướng toàn cầu, gắn với các cam kết tại Hội nghị COP26, trong đó mục tiêu kiểm soát mức tăng nhiệt độ dưới 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Cùng với đó, cơ chế tài chính khí hậu và hợp tác quốc tế đang mở ra nguồn lực mới cho các quốc gia đang phát triển như Việt Nam.

Với ngành mía đường Việt Nam, thách thức lớn nằm ở cấu trúc sản xuất manh mún, nhỏ lẻ. Ảnh minh họa

Theo TS. Cao Anh Đương, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Mía đường, Phó Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam, xu thế giảm phát thải carbon hiện không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc trong thương mại quốc tế. Các quốc gia phát triển không chỉ giảm phát thải trong nước mà còn áp dụng tiêu chuẩn này trên toàn bộ chuỗi cung ứng. “Các thị trường lớn như EU, Mỹ ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường, ưu tiên doanh nghiệp có mức phát thải thấp”, ông Đương cho biết.

Đặc biệt, việc Liên minh châu Âu triển khai Cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới (CBAM) với nguy cơ áp thuế cao đối với sản phẩm có “dấu chân carbon” lớn đang tạo áp lực trực tiếp lên hàng hóa xuất khẩu, trong đó có đường.

Trong nước, khung pháp lý cũng đang dần hoàn thiện với Nghị định 06/2022/NĐ-CP và Quyết định 236/QĐ-TTg, yêu cầu các doanh nghiệp phát thải lớn thực hiện kiểm kê và giảm phát thải khí nhà kính. Theo lộ trình, khoảng 150 doanh nghiệp sẽ phải thí điểm kiểm kê và giảm phát thải trước khi mở rộng ra toàn bộ nền kinh tế.

“Doanh nghiệp trước hết phải thực hiện kiểm kê phát thải, xây dựng lộ trình giảm phát thải và tuân thủ các cơ chế quản lý. Nếu không đáp ứng yêu cầu, nguy cơ mất khả năng hoạt động hoặc buộc phải rời khỏi thị trường rất rõ ràng”, ông Đương nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, xu thế toàn cầu đang dịch chuyển mạnh sang “dòng vốn xanh”, ưu tiên các doanh nghiệp có mức phát thải thấp. Ngược lại, doanh nghiệp phát thải cao sẽ gặp nhiều rào cản trong tiếp cận nguồn vốn quốc tế cũng như huy động tài chính.

“Giảm phát thải không chỉ là chi phí mà là một khoản đầu tư. Doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn vốn sạch, nâng cao thương hiệu, gia tăng giá trị, đặc biệt trong các hoạt động IPO hoặc nâng vốn hóa. Ngoài ra, việc tham gia thị trường carbon, tạo và bán tín chỉ carbon còn giúp bù đắp chi phí đầu tư”, ông Đương phân tích.

Tuy nhiên, ngành mía đường Việt Nam đang đối mặt nhiều thách thức nội tại. Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân lỏng lẻo, thiếu cơ chế chia sẻ lợi ích bền vững. Trong khi đó, tại Thái Lan, Philippines hay Australia, tỷ lệ phân chia lợi ích đã được luật hóa rõ ràng.

Ở khâu sản xuất, cơ giới hóa chưa đồng bộ, tập quán đốt lá mía sau thu hoạch vẫn phổ biến, làm gia tăng phát thải và thất thoát nguồn hữu cơ. Khâu chế biến cũng còn hạn chế về quy mô, với công suất trung bình chỉ khoảng 3.500 tấn/ngày/nhà máy.

Đáng chú ý, chuỗi giá trị ngành hiện chủ yếu dừng ở sản xuất đường thô, trong khi các sản phẩm phụ như bã mía, mật rỉ, bùn lọc chưa được khai thác tối đa. Trong khi đó, đây lại là nguồn nguyên liệu quan trọng cho phát triển điện sinh khối, nhiên liệu sinh học và phân hữu cơ.

Cơ hội từ kinh tế tuần hoàn và thị trường carbon

Theo các chuyên gia, phát thải trong ngành mía đường chủ yếu đến từ khâu canh tác, chiếm khoảng 76%, tiếp đến là vận chuyển (12%) và chế biến. Cường độ phát thải trung bình khoảng 0,55 kg CO₂/kg đường, trong đó phần lớn đến từ trồng mía và vận chuyển. Ước tính, niên vụ 2024 - 2025, tổng phát thải toàn ngành có thể lên tới khoảng 696.322 tấn CO₂. Tuy nhiên, đây cũng là dư địa lớn để cắt giảm nếu tối ưu toàn bộ chuỗi.

Điểm đáng chú ý là cây mía có lợi thế về sinh khối và khả năng hấp thụ carbon. Khoảng 30 - 40% sinh khối là lá và ngọn có thể tận dụng làm phân hữu cơ hoặc nhiên liệu sinh khối. Trong khi đó, các phụ phẩm như bã mía (27 - 30%), mật rỉ (4 - 5%), bùn lọc (3 - 4%) mở ra cơ hội phát triển kinh tế tuần hoàn.

“Cần nhìn cây mía không chỉ là cây sản xuất đường mà là cây năng lượng. Nếu khai thác tốt, ngành mía đường có thể trở thành ngành phát thải thấp và có giá trị gia tăng cao”, ông Đương nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, thị trường tín chỉ carbon cũng mở ra hướng đi mới. Việc tạo lập và thương mại hóa tín chỉ không chỉ giúp bù đắp chi phí mà còn tạo thêm nguồn thu, hỗ trợ tái đầu tư và nâng cao thu nhập cho nông dân.

Ngành mía đường Việt Nam có cường độ phát thải cao, đặc biệt trong khâu chế biến, song cũng sở hữu tiềm năng lớn để cắt giảm phát thải và chuyển đổi sang mô hình xanh. Để tận dụng cơ hội này, ngành mía đường cần giải quyết đồng thời nhiều bài toán: chuẩn hóa vùng nguyên liệu, tăng quy mô sản xuất, ứng dụng công nghệ và đặc biệt là hoàn thiện cơ chế liên kết lợi ích trong chuỗi.

“Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mà trở thành con đường tất yếu. Vấn đề đặt ra không phải là “có làm hay không”, mà “làm nhanh hay chậm” để bắt kịp “luật chơi” mới của thị trường toàn cầu”, ông Đương chia sẻ.