Động lực mới cho phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa

Định vị lại doanh nghiệp và cởi trói dòng vốn bằng tư duy thị trường

Qua quá trình tổng kết 8 năm thi hành Luật, một trong những vướng mắc lớn nhất được chỉ ra chính là bộ tiêu chí xác định DNNVV. Hiện nay, việc xác định quy mô doanh nghiệp phụ thuộc vào tiêu chí cố định là "số lao động tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH)". Tuy nhiên, thực tế cho thấy tiêu chí này không phản ánh đúng quy mô thực chất mà lại bị chi phối bởi mức độ tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp. Với tỷ lệ bao phủ BHXH bắt buộc năm 2025 mới đạt khoảng 38,6% lực lượng lao động trong độ tuổi (còn khoảng 9,5 triệu lao động hưởng lương chưa được bao phủ đầy đủ), việc dùng tiêu chí này làm thước đo đã gây khó khăn lớn cho công tác thống kê và tra cứu dữ liệu.

Để giải quyết triệt để điểm nghẽn này, cơ quan soạn thảo đề xuất áp dụng giải pháp mang tính đột phá: Ưu tiên sử dụng tiêu chí "tổng doanh thu năm" kết hợp với lao động bình quân năm để xác định DNNVV. Sự thay đổi này cho phép cơ quan quản lý dễ dàng tra cứu, đối chiếu và truy xuất theo thời gian thực dựa trên cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp và thuế, phục vụ đắc lực cho mục tiêu số hóa toàn trình. Cùng với đó, dự thảo Luật bổ sung cơ sở pháp lý để nhận diện chính thức các nhóm DNNVV mới cần ưu tiên hỗ trợ đặc thù, bao gồm: DNNVV do người khuyết tật, người dân tộc thiểu số làm chủ; DNNVV kinh doanh bền vững, bao trùm, áp dụng ESG và DNNVV tiên phong.

Bên cạnh việc định vị lại doanh nghiệp, chính sách tiếp cận tài chính, tín dụng được xem là nút thắt cần tháo gỡ. Hiện nay, tỷ trọng dư nợ dành cho DNNVV chỉ duy trì ở mức 19-20% tổng dư nợ toàn nền kinh tế, thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ áp đảo của DNNVV trong tổng số doanh nghiệp. Nguyên nhân cốt lõi là do phương pháp thẩm định tín dụng truyền thống chủ yếu gắn chặt với tài sản bảo đảm, trong khi nhiều DNNVV, đặc biệt là doanh nghiệp công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo lại thiếu tài sản vật lý.

Tuân thủ định hướng của Bộ Chính trị về việc đa dạng hóa nguồn vốn, dự thảo Luật đưa ra các cơ chế chưa từng có: Bổ sung quy định thực hiện cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho vay DNNVV dựa trên cơ sở thẩm định phương thức sản xuất kinh doanh, dữ liệu, dòng tiền, chuỗi giá trị và thị trường đầu ra. Sự thay đổi này đi kèm với việc pháp luật chính thức mở rộng phạm vi tài sản bảo đảm, chấp nhận cả động sản, tài sản vô hình (sáng chế, nhãn hiệu), tài sản hình thành trong tương lai và đẩy mạnh hình thức cho vay tín chấp.

Đồng thời, dự thảo tiến hành "đại phẫu" Quỹ bảo lãnh tín dụng cho DNNVV ở địa phương và Quỹ Phát triển DNNVV. Cụ thể, sẽ có các quy định mới nhằm đổi mới mô hình tổ chức, quy định rõ mức/tỷ lệ chấp nhận rủi ro do điều kiện khách quan, bổ sung cơ chế tái bảo lãnh và trao thêm chức năng cho vay trực tiếp, bảo lãnh, tài trợ vốn mồi cho Quỹ Phát triển DNNVV. Đây là những công cụ tài chính linh hoạt, hiện đại như tài trợ hỗn hợp, đồng đầu tư giúp dẫn dắt nguồn vốn thị trường chia sẻ rủi ro cùng hệ thống ngân hàng.

Gỡ "điểm nghẽn" mặt bằng, thuế và kiến tạo không gian thị trường mới

Theo Bộ Tài chính, trong suốt nhiều năm, chi phí tiếp cận đất đai và mặt bằng sản xuất luôn ở mức cao, vượt quá khả năng tài chính của phần lớn doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ. Việc luật cũ thiết kế cơ chế hỗ trợ thông qua chủ đầu tư hạ tầng đã khiến nhiều địa phương không thu hút được chủ đầu tư rơi vào cảnh "chính sách có nhưng không vào được cuộc sống".

Để giải quyết vấn đề này, dự án Luật sửa đổi xây dựng cơ chế "đồng chia sẻ chi phí" giữa Nhà nước, chủ đầu tư hạ tầng và DNNVV. Thay vì chỉ khuyến khích, Luật mới sẽ quy định rõ trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và chủ đầu tư hạ tầng trong việc bố trí tỷ lệ quỹ đất tối thiểu dành cho DNNVV thuê với giá ưu đãi. Nhà nước sẽ thực hiện giảm tiền thuê đất, miễn giảm phí sử dụng hạ tầng, và phần hỗ trợ này được hoàn trả cho chủ đầu tư thông qua cơ chế khấu trừ nghĩa vụ tài chính. Đặc biệt, dự thảo bồ sung cơ chế ưu tiên để DNNVV tiếp cận quỹ tài sản công, trụ sở, nhà xưởng dôi dư thuộc sở hữu nhà nước, và cho phép các địa phương áp dụng mô hình "vườn ươm sản xuất", cụm sản xuất quy mô nhỏ.

Về chính sách thuế và kế toán, dự thảo Luật hướng tới việc đồng bộ hóa các ưu đãi thuế TNDN (thuế suất 15% và 17% cho doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ) đã được quy định tại Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025. Tuy nhiên, mục tiêu tham vọng hơn là việc xây dựng chế độ kế toán "siêu đơn giản" và cung cấp phần mềm kế toán dùng chung miễn phí cho doanh nghiệp siêu nhỏ, giúp họ có chế độ quản lý tương đồng với hộ kinh doanh. Sự ưu đãi mạnh mẽ này kết hợp với các gói hỗ trợ bù đắp chi phí tuân thủ sẽ là động lực cốt lõi để phá vỡ tâm lý e ngại, thúc đẩy hàng triệu hộ kinh doanh chuyển đổi chính thức lên mô hình doanh nghiệp. Ngoài ra, Luật cũng bổ sung các chính sách miễn, giảm thuế nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ cao, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, áp dụng ESG và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Không chỉ hỗ trợ nguồn lực đầu vào, dự thảo Luật còn chú trọng mở rộng không gian thị trường đầu ra cho DNNVV. Rút kinh nghiệm từ việc quy định thành lập chuỗi phân phối đối tác công tư không khả thi ở luật cũ, dự thảo mới thiết kế đồng bộ các gói hỗ trợ từ thương mại điện tử, xúc tiến thương mại số, phát triển thương hiệu, đến logistics và kết nối cung cầu. Đáng chú ý nhất, Luật sẽ bổ sung cơ chế ưu tiên cho DNNVV khởi nghiệp sáng tạo, doanh nghiệp tiên phong tham gia các chương trình mua sắm công, đấu thầu hạn chế và chỉ định thầu của Nhà nước. Đây được xem là "vũ khí" quan trọng giúp doanh nghiệp có đơn hàng thực chất, mở rộng đầu ra thay vì chỉ được hỗ trợ thông qua các sự kiện hội chợ đơn thuần. Bên cạnh đó, chính sách hỗ trợ đầu tư ra nước ngoài cũng được đưa vào Luật nhằm kích hoạt dư địa cho doanh nghiệp Việt Nam làm chủ công nghệ lõi và hội nhập chuỗi giá trị toàn cầu.

Sẽ có cuộc cách mạng trong phương thức hỗ trợ?

Sự thay đổi mang tính bản lề và chuyên nghiệp nhất trong lần sửa đổi Luật này nằm ở phương thức thực thi chính sách và cơ chế phân bổ tài chính. Trước đây, việc phân bổ kinh phí hỗ trợ chủ yếu dựa trên tư duy "chi theo hoạt động, theo đầu vào". Quy trình, thủ tục yêu cầu nhiều khâu từ lập hồ sơ, thẩm định, đấu thầu, nghiệm thu đến quyết toán vô cùng phức tạp, khiến các cơ quan thực thi e ngại và doanh nghiệp nản lòng.

Luật Hỗ trợ DNNVV (sửa đổi) sẽ tạo ra một cuộc cách mạng khi chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình "chi theo đầu vào" sang "chi theo kết quả, theo đầu ra", gắn hỗ trợ với các chỉ tiêu, sản phẩm cụ thể có thể đo lường được. Cơ quan quản lý sẽ ứng dụng hệ thống đánh giá tác động sau hỗ trợ (M&E) kết hợp hậu kiểm và kiểm toán để xác định hiệu quả sử dụng vốn ngân sách, phòng ngừa trục lợi.

Đặc biệt, dự thảo nghiên cứu bổ sung và luật hóa cơ chế cấp Phiếu hỗ trợ (Voucher). Thông qua công cụ tài chính hiện đại này, Chính phủ sẽ cấp phiếu hoặc hạn mức ngân sách trực tiếp cho DNNVV đủ điều kiện. Doanh nghiệp sẽ được trao toàn quyền làm trung tâm: tự do lựa chọn các nhà cung cấp dịch vụ đào tạo, pháp lý, tư vấn, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số uy tín trên thị trường. Nhà nước chỉ đóng vai trò thanh toán lại chi phí trên cơ sở kết quả thực hiện. Phương thức này không chỉ cắt bỏ hoàn toàn các rào cản đấu thầu phức tạp, mà còn tạo ra một môi trường cạnh tranh minh bạch, buộc các tổ chức cung cấp dịch vụ phải liên tục nâng cao chất lượng để thu hút doanh nghiệp.

Cuối cùng và quan trọng nhất để hệ thống vận hành là việc số hóa toàn trình quy trình hỗ trợ DNNVV. Quán triệt tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW về minh bạch hóa, thông minh hóa và áp dụng triệt để dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo vào thủ tục hành chính, dự thảo Luật yêu cầu thiết lập cơ sở dữ liệu liên thông giữa các cơ quan quản lý (thuế, đăng ký kinh doanh, bảo hiểm xã hội...). Cổng thông tin quốc gia về doanh nghiệp sẽ được nâng cấp thành nền tảng số trung tâm của toàn bộ hệ sinh thái. Tại đây, mọi thủ tục từ đăng ký, xét duyệt, thanh quyết toán đến theo dõi, giám sát đều được thực hiện trên môi trường điện tử theo thời gian thực. Cơ chế này sẽ xóa bỏ tình trạng xin - cho giấy tờ trung gian, giảm triệt để chi phí tuân thủ, giúp DNNVV tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ của Nhà nước một cách công bằng, minh bạch và nhanh chóng nhất.