Đồng Tháp: Bí ẩn phía sau 'chợ ma Định Yên' và làng nghề dệt chiếu nổi tiếng miền Tây Nam Bộ

Cổng vào làng nghề dệt chiếu Định Yên – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, điểm đến mang đậm dấu ấn văn hóa miền Tây Nam Bộ. Ảnh: Đức Linh.

Không chỉ nổi tiếng với nghề dệt chiếu truyền thống, Định Yên còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của cư dân Nam Bộ. Từ bao đời nay, nghề dệt chiếu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân địa phương.

Những bó lác sau thu hoạch được nhuộm màu và treo phơi, tạo nên khung cảnh rực rỡ đặc trưng của làng nghề Định Yên. Ảnh: Sưu tầm.

Để làm ra một chiếc chiếu hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Từ những cánh đồng lác xanh mướt, cây lác sau khi thu hoạch được bó thành từng bó lớn rồi mang đi phơi nắng. Khi thân lác đạt độ khô thích hợp, người dân tiếp tục chẻ nhỏ, phân loại và nhuộm màu. Những khoảng sân ngập nắng với các bó lác đỏ, vàng, xanh, tím từng là hình ảnh quen thuộc của làng nghề suốt hàng trăm năm.

Lác được phơi khô hoàn toàn trước khi đưa vào công đoạn dệt chiếu, quyết định độ bền và chất lượng sản phẩm. Ảnh: Đức Linh.

Sau khi nhuộm, lác tiếp tục được phơi khô rồi mới đưa vào công đoạn dệt. Trước đây, để hoàn thành một chiếc chiếu thường cần sự phối hợp của hai người. Một người ngồi trên khung dệt, người còn lại luồn từng sợi lác qua các khe bên dưới. Sau mỗi lượt luồn, người thợ dùng cây chùi để nén các sợi lác sát vào nhau. Cứ như vậy, từng hàng lác được đan xen, kết nối thành mặt chiếu hoàn chỉnh.

Đó là công việc đòi hỏi rất nhiều thời gian, sức lực và sự tỉ mỉ. Tiếng cây chùi gõ nhịp đều trên khung dệt từng trở thành âm thanh quen thuộc vang lên từ sáng đến tối trong nhiều ngôi nhà ở Định Yên. Có thời điểm, hơn hai phần ba số hộ dân trong làng gắn bó với nghề dệt chiếu, tạo nên một không gian lao động đặc trưng của vùng quê Nam Bộ.

Khung dệt chiếu cải tiến giúp nâng cao năng suất lao động, góp phần duy trì và phát triển làng nghề truyền thống. Ảnh: Sưu tầm.

Trải qua thời gian, nhiều nghệ nhân địa phương đã nghiên cứu, cải tiến kỹ thuật sản xuất. Từ những khung dệt thủ công ban đầu, các loại máy dệt dần được đưa vào sử dụng nhằm nâng cao năng suất và giảm sức lao động. Dù vậy, nghề dệt chiếu truyền thống vẫn được người dân gìn giữ như một phần ký ức và bản sắc văn hóa của quê hương. Nghề dệt chiếu Định Yên hiện đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa lâu đời của làng nghề.

Sự phát triển của làng nghề Định Yên còn gắn liền với hệ thống sông ngòi đặc trưng của miền Tây Nam Bộ. Phía trước khu chợ chiếu Định Yên là những tuyến kênh rạch đóng vai trò như các “con đường giao thông” tự nhiên. Từ nhiều thế hệ trước, khi đường bộ còn chưa phát triển, ghe xuồng chính là phương tiện vận chuyển chủ yếu của người dân.

Khu vực chợ chiếu Định Yên nằm bên tuyến rạch thuận lợi cho ghe xuồng vận chuyển nguyên liệu và giao thương hàng hóa. Ảnh: Tùng Đăng.

Những chiếc ghe chở đầy lác khô từ các vùng nguyên liệu theo dòng nước cập bến làng nghề. Khi những chiếc chiếu được hoàn thành, chúng lại tiếp tục được chất lên ghe để đưa đi tiêu thụ ở nhiều địa phương khác.

Dọc theo bến sông, hình ảnh những chiếc ghe neo đậu san sát, những bó lác chất cao hay những cuộn chiếu nhiều màu sắc chờ vận chuyển từng tạo nên khung cảnh giao thương nhộn nhịp đặc trưng của Định Yên. Không chỉ là hoạt động kinh tế đơn thuần, đó còn là nét đẹp văn hóa của cư dân miền Tây, nơi dòng sông vừa là nguồn sống vừa là tuyến giao thông quan trọng kết nối các làng nghề với thị trường bên ngoài.

Điều đặc biệt làm nên danh tiếng của Định Yên chính là câu chuyện về “chợ ma” – phiên chợ độc đáo có một không hai ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Theo những người cao niên trong vùng, ngày trước người dân dành gần như cả ngày để phơi lác, nhuộm lác và dệt chiếu. Vì vậy, việc mua bán thường diễn ra vào ban đêm, sau khi mọi công việc sản xuất đã hoàn tất. Khoảng từ 23 giờ đêm đến rạng sáng, người dân bắt đầu mang chiếu ra chợ trao đổi, mua bán.

Khi ấy chưa có điện, ánh sáng chủ yếu đến từ đuốc và những chiếc đèn dầu leo lét. Người gánh chiếu trên vai đi bộ đến chợ, người chèo xuồng, người điều khiển ghe chở hàng từ các tuyến sông rạch đổ về. Người bán đi tìm khách, trong khi người mua thường ngồi cố định một chỗ để chờ lựa hàng.

Tái hiện khung cảnh “chợ ma Định Yên” với những ánh đèn dầu lập lòe trong phiên chợ đêm độc đáo của làng nghề xưa. Ảnh: Hoàng Ân.

Từ xa nhìn lại, vô số ánh đèn lập lòe phản chiếu trên mặt nước, lúc hiện lúc khuất giữa màn đêm tĩnh lặng. Phiên chợ chỉ kéo dài vài giờ rồi nhanh chóng tan khi trời gần sáng. Chính khung cảnh đặc biệt ấy đã khiến người dân gọi nơi đây bằng cái tên “chợ ma Định Yên”.

Không phải vì có yếu tố huyền bí hay ma quái, mà bởi phiên chợ họp lúc nửa đêm dưới ánh đèn dầu leo lét rồi biến mất trước khi bình minh xuất hiện. Cái tên dân dã ấy theo năm tháng đã trở thành một phần ký ức văn hóa độc đáo của người dân Định Yên.

Ngày nay, chợ đêm năm nào không còn giữ nguyên hình thức như trước. Tuy nhiên, câu chuyện về “chợ ma Định Yên” vẫn được người dân nhắc nhớ như một phần ký ức đẹp của làng nghề dệt chiếu hơn 200 năm tuổi. Từ những sợi lác bình dị, những khung dệt thủ công cho đến những chuyến ghe xuồng ngược xuôi trên sông nước, người dân Định Yên không chỉ tạo nên một sản phẩm nổi tiếng mà còn xây dựng nên một không gian văn hóa đặc sắc của vùng Nam Bộ.

Có lẽ, điều khiến du khách lưu luyến khi rời nơi đây không phải là sự huyền bí của cái tên “chợ ma”, mà chính là sức sống bền bỉ của một làng nghề truyền thống vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đó là câu chuyện về sự cần cù, sáng tạo và tinh thần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc của người dân Đồng Tháp hôm nay.