Đừng để AI “kể sai” lịch sử, văn hóa

Khi anh hùng Jrai quấn… khăn rằn Nam Bộ

Hiện nay, chỉ với vài câu lệnh, người dùng có chút kỹ năng sử dụng AI có thể tạo ra những đoạn video ngắn với hình ảnh sống động như thật, chuyển động mượt mà, lôi cuốn… Thậm chí, có những clip rất đậm chất điện ảnh.

Nhiều video thể hiện rất rõ tâm huyết của người thực hiện trong chuyển tải những thông điệp tuyên truyền về văn hóa, lịch sử, song đáng tiếc là vẫn có những “hạt sạn” về trang phục, bối cảnh, đặc điểm nhân vật…

Đơn cử, gần đây trên 1 trang mạng xã hội có đăng tải video về Anh hùng A Sanh - huyền thoại người lái đò trên sông Pô Cô - thu hút lượt xem và chia sẻ khá lớn.

Tuy nhiên, tạo hình nhân vật không thống nhất khi người anh hùng Jrai lúc thì mặc áo, khố thổ cẩm, khi lại mặc áo bà ba, đầu quấn khăn rằn như một 1 già miền Tây Nam Bộ.

Tạo hình nhân vật Anh hùng A Sanh trong một video dựng bằng AI đăng trên mạng xã hội nhưng thiếu kiểm chứng nên có nhiều chi tiết sai lệch so với lịch sử, văn hóa. Ảnh chụp màn hình

Đáng nói, trong video, chiếc thuyền độc mộc gắn liền với tên tuổi người anh hùng cũng biến thành chiếc xuồng ba lá điển hình của vùng sông nước phương Nam.

Còn trên trang phục thổ cẩm, người xem ngỡ ngàng nhận ra hình tượng rồng nằm ở ngực áo, trong khi rồng không phải là biểu tượng văn hóa đặc trưng của đồng bào Tây Nguyên.

2 chi tiết không liên quan khi tạo hình nhân vật mặc thổ cẩm, đội nón lá trong một video dựng bằng AI đăng trên mạng xã hội. Ảnh chụp màn hình

Rõ ràng, mong muốn lan tỏa một hình tượng anh hùng là rất đáng quý, song việc thiếu kiểm chứng, đối chiếu sử liệu và văn hóa đã dẫn đến những nhận thức sai lệch.

Khá nhiều video về truyện cổ, văn hóa Tây Nguyên đăng tải trên các trang mạng xã hội gần đây cũng dễ gây ngộ nhận về không gian, văn hóa đặc thù.

Có video đưa cả cây bao báp ở châu Phi vào tô điểm cho rừng già Tây Nguyên.

Có những nhân vật sử thi mặc trang phục không thuộc về không gian văn hóa của mình, ví dụ nhân vật nữ đẹp như… hoa hậu hoàn vũ, mặc váy trễ vai, nhân vật nam mặc trang phục thổ cẩm, đầu đội… nón lá.

Cần kiến thức nền tảng vững chắc

Theo chị Aya (SN 1991, làng Piơm, xã Đak Đoa; quản trị Fanpage “Bahnar Ơi” được người xem đánh giá cao với những video phim ngắn về lịch sử, sự tích, sử thi Tây Nguyên), người sáng tạo nội dung liên quan đến lịch sử, văn hóa cần có những kiến thức nền tảng vững chắc.

Chị Aya cho hay, khi bắt tay thực hiện một vài video ngắn cách đây 1 năm, chị chỉ tính “làm chơi” nên chưa đầu tư kỹ lưỡng, không ngờ lại lên xu hướng trên Facebook và TikTok. Ngay sau đó, chị tự nhắc bản thân phải hết sức chỉn chu trong tái hiện từ cảnh vật, kiến trúc đến trang phục đặc trưng.

Một số lỗi cơ bản về hoa văn thổ cẩm hay bối cảnh không phù hợp được chị khắc phục nhanh chóng. Chị cũng ưu tiên tạo hình riêng từng nhân vật trước khi làm video, cập nhật mẫu hoa văn thổ cẩm để công cụ nhận diện… nhằm tạo tính chân thực và độ tin cậy cao cho các tác phẩm.

Xung quanh vấn đề trên, TS. Lưu Hồng Sơn (Bảo tàng Pleiku) nhận định: “Nếu người thực hiện không có tri thức, nền tảng vững chắc về lịch sử, văn hóa vùng, sẽ bị AI dẫn dắt, lệ thuộc gần như hoàn toàn vào máy móc.

Những câu lệnh thiếu vắng tư duy, kiến thức sẽ tạo ra những sản phẩm kém chất lượng, gây tác dụng ngược trong việc truyền bá những thông tin, hình ảnh về lịch sử, văn hóa trên mạng xã hội”.

Theo TS. Lưu Hồng Sơn, đây là hiện tượng khá phổ biến hiện nay, nếu không cảnh báo sớm và nhanh chóng có biện pháp phòng ngừa, khắc phục thì sẽ gây ra nhiều hệ lụy.

Để làm chủ công nghệ và sáng tạo những video ngắn chất lượng, ông cho rằng mỗi người sáng tạo nội dung cần học hỏi để làm giàu vốn tri thức, sự am hiểu; bên cạnh đó cần đối chiếu thêm những tư liệu liên quan và tham khảo ý kiến các nhà chuyên môn.

Đối với các cơ quan nhà nước, tổ chức, đoàn thể mong muốn quảng bá, lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa thông qua video ngắn trên fanpage của đơn vị mình, TS. Lưu Hồng Sơn đề xuất nên có sự thẩm định từ phía cơ quan có chuyên môn để đảm bảo hạn chế sự sai lạc.