Giá trị lớn nhất của xuất bản là góp phần hình thành con người

Việc Quốc hội xem xét thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Xuất bản tại kỳ họp này vì vậy không chỉ nhằm khắc phục những hạn chế của Luật năm 2012, mà còn là bước đi quan trọng trong quá trình kiến tạo thể chế để phát triển ngành xuất bản hiện đại, chuyên nghiệp, hội nhập quốc tế và đóng góp ngày càng lớn vào sức mạnh mềm quốc gia.

Tại kỳ họp này, Quốc hội sẽ xem xét thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Ảnh: Trần Huấn

Hạ tầng mềm của quốc gia trong kỷ nguyên số

Nếu hạ tầng giao thông tạo nên dòng chảy của hàng hóa, hạ tầng số tạo nên dòng chảy của dữ liệu thì xuất bản chính là hạ tầng mềm của quốc gia, là hạ tầng của tri thức, tư tưởng và sáng tạo. Một nền xuất bản phát triển không chỉ tạo ra nhiều đầu sách hơn mà còn tạo nên dòng chảy của tri thức, góp phần hình thành xã hội học tập, nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nuôi dưỡng năng lực đổi mới sáng tạo của quốc gia.

Trong nền kinh tế tri thức, giá trị của xuất bản không chỉ được đo bằng số lượng sách phát hành hay doanh thu hằng năm. Điều quan trọng hơn là khả năng tạo lập tài sản trí tuệ, bảo tồn ký ức dân tộc, truyền bá các giá trị văn hóa và hình thành nền tảng tri thức cho sự phát triển lâu dài. Đặc biệt, trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI), xuất bản còn mang một sứ mệnh mới. AI chỉ có thể phát triển trên cơ sở nguồn dữ liệu lớn, chính xác và có giá trị. Các xuất bản phẩm được biên tập, thẩm định, kiểm chứng và bảo đảm bản quyền chính là nguồn dữ liệu tri thức chất lượng cao phục vụ phát triển các mô hình AI bằng tiếng Việt. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với ngành xuất bản: Đẩy mạnh số hóa, chuẩn hóa dữ liệu, phát triển kho tri thức số quốc gia, đồng thời hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan trong môi trường số.

Nếu so với quy mô của nền kinh tế Việt Nam, doanh thu hơn 4.500 tỉ đồng của ngành xuất bản vẫn còn khá khiêm tốn. Tuy nhiên, giá trị thực sự của xuất bản không chỉ nằm ở doanh thu trực tiếp. Một cuốn sách có thể tiếp tục tạo ra giá trị thông qua sách điện tử, sách nói, dịch thuật, chuyển nhượng bản quyền, chuyển thể thành phim, sân khấu, trò chơi điện tử, học liệu số và nhiều sản phẩm sáng tạo khác. Chính khả năng lan tỏa này đã tạo nên chuỗi giá trị bền vững của ngành xuất bản trong nền kinh tế sáng tạo.

Kiến tạo thể chế cho công nghiệp văn hóa

Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI, tư duy lập pháp đã có nhiều đổi mới theo hướng đồng hành cùng Chính phủ tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, khơi thông nguồn lực và tạo động lực phát triển đất nước. Đối với lĩnh vực văn hóa, Quốc hội không chỉ sửa đổi từng đạo luật riêng lẻ mà đang từng bước hoàn thiện hệ sinh thái thể chế cho công nghiệp văn hóa (CNVH), thông qua việc sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các đạo luật có liên quan như Luật Di sản văn hóa, Luật Báo chí, Luật Quảng cáo, Luật Điện ảnh, Luật Thư viện, Luật Sở hữu trí tuệ, các quy định về dữ liệu, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong tổng thể đó, Luật Xuất bản (sửa đổi) là một mắt xích quan trọng.

Điều đáng chú ý là tư duy xây dựng Luật Xuất bản không nên chỉ dừng ở quản lý hoạt động xuất bản mà cần hướng đến kiến tạo hệ sinh thái phát triển của ngành. Hệ sinh thái đó bao gồm nhà xuất bản, doanh nghiệp phát hành, nền tảng số, tác giả, dịch giả, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp công nghệ, thị trường bản quyền và các ngành công nghiệp sáng tạo khác. Như vậy, Quốc hội không chỉ thực hiện quyền lập pháp mà còn góp phần kiến tạo mô hình phát triển mới cho ngành xuất bản và công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Sau hơn mười năm thi hành, Luật Xuất bản năm 2012 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho hoạt động xuất bản. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của chuyển đổi số, thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới đã làm thay đổi căn bản chuỗi giá trị của ngành. Mặc dù đạt tốc độ tăng trưởng tích cực, quy mô của ngành vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Thị trường bản quyền còn nhỏ; xuất khẩu xuất bản phẩm còn hạn chế; tỷ trọng xuất bản số chưa cao; việc khai thác tài sản trí tuệ còn nhiều dư địa; năng lực cạnh tranh của nhiều nhà xuất bản còn hạn chế. Điều đó cho thấy tăng trưởng của ngành mới chủ yếu về quy mô, chưa tạo được bước đột phá về chất lượng và giá trị gia tăng.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Xuất bản cần tiếp tục thể chế hóa mạnh mẽ tư duy kiến tạo phát triển thông qua việc hoàn thiện cơ chế đối với các nhà xuất bản trọng điểm; thúc đẩy chuyển đổi số; phát triển xuất bản điện tử; hoàn thiện chính sách về bản quyền; khuyến khích đổi mới sáng tạo; cắt giảm các thủ tục hành chính không cần thiết; đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư, phát triển thị trường nội dung và mở rộng hợp tác quốc tế. Đặc biệt, cần coi bản quyền là tài sản có giá trị kinh tế cao. Một tác phẩm có giá trị không chỉ tạo doanh thu từ việc phát hành sách mà còn có thể được chuyển thể thành phim, chương trình truyền hình, sân khấu, trò chơi điện tử, học liệu số và nhiều sản phẩm văn hóa khác. Vì vậy, phát triển thị trường bản quyền chính là phát triển thị trường tài sản trí tuệ, nền tảng của kinh tế sáng tạo.

Ở góc độ khác, mọi thành tựu của ngành xuất bản sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành sự phát triển của văn hóa đọc trong xã hội. Vì thế hoàn thiện Luật Xuất bản không chỉ nhằm phát triển thị trường sách mà còn góp phần tạo dựng môi trường thuận lợi để lan tỏa văn hóa đọc trong gia đình, nhà trường và cộng đồng; khuyến khích mọi người dân tiếp cận tri thức, đặc biệt là thế hệ trẻ trong môi trường số.

Những gợi mở cho Việt Nam

Nhiều quốc gia đã chứng minh rằng xuất bản là một ngành công nghiệp chiến lược. Chẳng hạn như Hàn Quốc xây dựng hệ sinh thái nội dung sáng tạo kết nối xuất bản với điện ảnh, âm nhạc và trò chơi điện tử, tạo nên sức lan tỏa toàn cầu của làn sóng Hallyu. Nhật Bản phát triển mạnh thị trường bản quyền, đưa manga trở thành sản phẩm văn hóa có giá trị kinh tế hàng đầu. Trung Quốc đầu tư lớn cho xuất bản số, xây dựng các tập đoàn xuất bản hiện đại và nền tảng đọc trực tuyến quy mô lớn. Nhiều quốc gia châu Âu đặc biệt chú trọng bảo vệ quyền tác giả, thúc đẩy dịch thuật và xuất khẩu bản quyền.

Điểm chung của các mô hình thành công là Nhà nước không làm thay thị trường mà tập trung xây dựng thể chế, đầu tư cho hạ tầng tri thức, bảo vệ tài sản trí tuệ và tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp phát triển. Đó cũng là bài học quan trọng đối với Việt Nam trong quá trình hoàn thiện Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Xuất bản (sửa đổi). Lịch sử phát triển của nhân loại cho thấy mọi quốc gia hùng cường đều được xây dựng trên nền tảng tri thức. Tri thức được hình thành, lưu giữ và lan tỏa thông qua giáo dục, nghiên cứu khoa học và xuất bản. Vì vậy, đầu tư cho xuất bản chính là đầu tư cho tương lai của dân tộc.

Hơn 597 triệu bản sách được xuất bản trong một năm và doanh thu hơn 4.500 tỉ đồng là những kết quả đáng ghi nhận, nhưng đó chưa phải là giá trị lớn nhất của ngành. Giá trị lớn nhất của xuất bản là góp phần hình thành con người, lan tỏa tri thức, bồi đắp văn hóa đọc, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao sức mạnh mềm của quốc gia. Doanh thu có thể được đo bằng tiền, nhưng giá trị của tri thức được đo bằng chất lượng nguồn nhân lực, năng lực sáng tạo và vị thế của đất nước trong tương lai. Sức mạnh mềm của một quốc gia không chỉ được tạo nên bởi điện ảnh, âm nhạc hay du lịch, mà còn bắt đầu từ những cuốn sách làm thay đổi nhận thức của con người. Xuất bản vì thế không chỉ lan tỏa tri thức mà còn lan tỏa hình ảnh, giá trị và bản sắc Việt Nam ra thế giới.

Trong kỷ nguyên mà tri thức trở thành nguồn lực quan trọng nhất của mỗi quốc gia, hoàn thiện Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Xuất bản không chỉ nhằm xây dựng một hành lang pháp lý hiện đại cho hoạt động xuất bản, mà còn kiến tạo hạ tầng tri thức của đất nước, phát triển CNVH, thúc đẩy kinh tế sáng tạo và nâng cao sức mạnh mềm Việt Nam.

Một nền xuất bản hiện đại sẽ không chỉ tạo ra nhiều cuốn sách hơn, mà còn tạo ra nhiều tri thức hơn, nhiều giá trị văn hóa hơn, nhiều sáng tạo hơn và nhiều cơ hội phát triển hơn cho đất nước. Đó cũng chính là con đường để hiện thực hóa khát vọng xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, hùng cường và thịnh vượng vào năm 2045.