Giáo dục tài chính thông minh trong gia đình - cái giá của nuông chiều là bao nhiêu?

 BÀI DỰ THI GIÁO DỤC TÀI CHÍNH THÔNG MINH CỦA TÁC GIẢ TRẦN VĂN TÂM (TÂY NINH) 

Con trai và con gái của tôi đang ở độ tuổi cần tự lập trong cuộc sống. Ảnh tác giả cung cấp

Thói quen mua sắm của cha mẹ - cuộc sống của con cái sau này

Trong kỷ nguyên số, chỉ cần vài cú chạm nhẹ trên điện thoại, hàng hóa đã chuyển đến ngay trước cửa nhà. Không ai phủ nhận sự tiện lợi đó, nhưng nhiều người lo ngại bởi việc mua sắm trực tuyến một cách vô tư đang hình thành trong giới trẻ hiện nay.

Với người lớn, mua sắm trực tuyến chỉ là giải pháp tình thế khi món đồ mình cần khan hiếm. Nhưng với người trẻ, việc "chốt đơn" qua mạng chỉ vì một phút ngẫu hứng trên TikTok hay Shopee. 

Thậm chí có khi chỉ vì một nút "thích" hay đơn giản là một thói quen. Người lớn đôi khi nghĩ rằng đó chỉ là hành động nhất thời. Nhưng chính cái suy nghĩ ấy đã hình thành thói quen tiêu tiền theo cảm xúc. Vì thế, các bậc cha mẹ nên định hướng cho con cái chi tiêu theo nhu cầu thực tế, biết trân trọng giá trị của đồng tiền.

Hàng hóa rao bán trên mạng rất phong phú nhưng cũng tiềm ẩn những rủi ro. Ngoài chất lượng, nguồn gốc sản phẩm ra, người mua hàng cũng cần làm chủ những nút bấm. Là gia đình viên chức nhà nước nên tôi thường đắn đo khi đặt hàng một sản phẩm. 

Nhưng cũng chính cái eo hẹp ấy, như một lẽ tự nhiên đã định hình cách chi tiêu của cả gia đình. Từ đó, con cái cũng bị ảnh hưởng theo cách chi tiêu của bố mẹ. Đôi khi nhìn sang bạn bè đồng trang lứa của con, tôi thấy không ít đứa trẻ mua sắm rất tùy hứng. Có khi chỉ vì lỡ tay "bấm" để rồi bỏ xó món đồ trong một góc nào đó và phủ bụi theo thời gian.

Sự vô tư của trẻ là do bố mẹ chúng quá nuông chiều con, hoặc chỉ suy nghĩ đơn giản là chẳng có bao nhiêu! Thế nhưng, cái "lỡ tay" được lặp lại nhiều lần có thể thành nguy hại. 

Từ đó, trẻ dễ nảy sinh ra tâm lý ỷ lại, mặc định tiền bạc là thứ nghiễm nhiên sẵn có, mà không hề biết để làm ra đồng tiền ấy, bố mẹ chúng phải đổ biết bao nhiêu mồ hôi. Khi đứa trẻ không hiểu được giá trị của lao động, chúng sẽ tiêu xài mà không một chút do dự. Dần dần, thói quen dễ dãi trong những giao dịch nhỏ nhặt sẽ trở thành những quyết định thiếu cân nhắc sau này.

Khoảng trống lớn ngoài xã hội

Theo nhiều khảo sát cho thấy học sinh ngày nay có sức mua sắm rất lớn, nhưng kiến thức về quản lý ngân sách, lãi suất hay tín dụng lại rất hạn chế. Các em tiêu tiền bằng cảm xúc và rất dễ nghe theo những lời quảng cáo êm tai trên mạng. Chính vì thế nguy hiểm đang rình rập các em. Đặc biệt, trong thời đại mà ví điện tử và các nền tảng mua sắm trực tuyến đang bủa vây các em.

Chỉ cần mở điện thoại lên, các dịch vụ cho vay tiêu dùng, mua trước trả sau với lãi suất hấp dẫn, thủ tục đơn giản và nhanh gọn đến chóng mặt. Nếu thiếu tỉnh táo, chỉ cần một chạm nhẹ, nhiều bạn trẻ đã vướng một khoản nợ mà không hề biết về mức lãi suất khủng hay những điều khoản trói buộc bất lợi. 

Hậu quả là nhiều em vỡ nợ khi tuổi đời còn rất trẻ. Một số khác lại trở thành con mồi béo bở cho các chiêu trò lừa đảo, các mô hình đầu tư siêu lợi nhuận, chứng khoán ảo,... Tất cả suy cho cùng, đều xuất phát từ lỗ hổng kiến thức tài chính mà ra.

Bài học biết "đủ"

Hơn bao giờ hết, cha mẹ cần giáo dục cho con cái hiểu về tài chính, không phải bằng lời nói suông mà bằng các hành vi chi tiêu hàng ngày. Nhiều đồng nghiệp của tôi tỏ ra bất ngờ khi biết cách của gia đình tôi giáo dục tài chính cho con cái. 

Thay vì đau đầu tính toán xem mỗi tháng phải chu cấp cho con bao nhiêu tiền, thì tôi chọn cách giao quyền. Mọi khoản học phí hay chi phí nộp về trường, tôi đều chuyển vào tài khoản của con. Con sẽ tự đóng và thông tin lại cho bố mẹ. Còn tiền sinh hoạt phí thì tôi cũng hết sức cân nhắc, nhưng không để con phải thiệt thòi so với bạn bè. Chính khoảng "vừa vặn" ấy buộc con phải học cách tính toán trước khi rút ví.

Không chỉ có thế, tôi cũng hay trò chuyện với con để con hiểu chi tiêu hợp lý không phải là bủn xỉn, mà chi tiêu đúng cách sẽ mang lại giá trị đích thực. Hạnh phúc lớn nhất của những bậc cha mẹ là con cái thấu hiểu: "Khi nào thiếu thì con xin thêm, còn nhiêu đây là con thấy đủ rồi ạ".

Tiếng "Đủ" nghe sao mà nhẹ tênh! Đủ về chi phí, đủ về nhận thức và làm chủ được hành vi của mình. Một khi đứa trẻ biết thế nào là "Đủ", nghĩa là chúng đã tự cân bằng được nhu cầu của bản thân, không lãng phí, không đua đòi se sua theo bè bạn. 

Đó chính là sự thấu hiểu sâu sắc giá trị lao động của cha mẹ, và cũng là cách con cái sẻ chia, thương yêu cha mẹ bằng hành động thiết thực nhất. Trái lại, ngoài kia vẫn có biết bao "cậu ấm cô chiêu" tiêu xài vô tội vạ, bởi trong từ điển của chúng, chưa bao giờ có chữ "Đủ".

Từ mái nhà đến giảng đường

Ông bà ta ngày xưa đã dạy "Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm", hay "Dạy con từ thuở còn thơ". Vì thế, con cái biết "Đủ" thì sẽ nhận thấy cuộc sống thoải mái. Nhờ được rèn luyện thói quen chi tiêu hợp lý nên chi phí nuôi con học hành không đến mức nào. 

Trước khi đặt hàng một món hàng, con tôi đều hỏi bố mẹ chứ không bao giờ tự ý "chốt đơn" rồi mới xoè tay xin tiền. Chính những thói quen nhỏ nhặt thường ngày đã đình hình thói quen chi tiêu của con cái. Bởi tiết kiệm hay lãng phí, phần lớn đều từ chiếc nôi giáo dục gia đình mà ra. Nhưng đôi khi tôi tự hỏi, cách mình đang dạy con có được coi là "giáo dục tài chính thông minh" không?

Nhìn từ thực tế, câu hỏi "Có nên giáo dục tài chính cho học sinh từ sớm?" giờ đây đã có câu trả lời từ ngành giáo dục. Quyết định 149/QĐ-TTg về Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đã định hướng lồng ghép nội dung này vào chương trình phổ thông.

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 cũng đã bước đầu tích hợp kiến thức tài chính vào môn Giáo dục Kinh tế và Pháp luật ở bậc trung học phổ thông. Trên thị trường, nhiều bộ sách giáo dục tài chính bài bản từ lớp 1 đến lớp 12 đã xuất hiện, dạy trẻ từ những điều gần gũi nhất như phân biệt giữa cái "cần" và cái "muốn", cách quản lý tiền tiêu vặt hay lên kế hoạch tiết kiệm cho tương lai...

Hóa ra, những gì gia đình tôi đang làm lại chính là cái gốc của giáo dục tài chính thông minh. Nhà trường có thể trang bị cho các em lý thuyết về tiền tệ, các mô hình ví điện tử, nhưng gia đình mới là nơi rèn luyện thực tế. Giáo dục tài chính không thể chỉ nằm trên những trang sách giáo khoa hàn lâm, mà nó phải được thực hành qua những bài học nhỏ nhặt đời thường.

Trong nền kinh tế toàn cầu hóa, giáo dục tài chính không còn là kỹ năng "nên có" mà là "phải có". Khi một đứa trẻ biết quản lý đồng tiền và biết dừng lại ở chữ "Đủ", các em không chỉ trở thành những người tiêu dùng thông minh, mà còn là những con người sống có trách nhiệm, biết trân trọng giá trị lao động. Đó mới chính là nền tảng vững chắc để con cái tự tin bước vào đời, tự chủ và kiến tạo hạnh phúc cho riêng mình.