Gìn giữ nét văn hóa của đồng bào M'nông R'lâm bên hồ Lắk

Đua thuyền độc mộc trên hồ Lắk. Ảnh: Việt Bắc

Chiếc plung mang hồn người M’nông qua bao thế hệ

Từ trung tâm phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk xuôi theo quốc lộ 27, chúng tôi về hồ Lắk trong buổi sớm bảng lảng sương. Mặt hồ phẳng lặng như tấm gương khổng lồ phản chiếu màu xanh núi rừng và những dãy nhà dài nép mình bên triền nước. Không gian yên bình ấy chứa đựng phía sau một đời sống văn hóa đã được cộng đồng M’nông R’lâm bồi đắp qua hàng trăm năm cư trú.

Người M’nông đến với vùng đất hồ Lắk từ rất sớm, chọn nơi đây để lập buôn, dựng làng, khai khẩn ruộng nước và đánh bắt thủy sản. Mặt hồ không chỉ là nguồn sinh kế, mà còn trở thành một phần trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Vì vậy, nhiều tập quán, lễ nghi, công cụ lao động đều mang dấu ấn của núi rừng và mặt nước. Đến buôn Jun, buôn Lê, buôn M’liêng hay buôn Triết hôm nay, dễ nhận thấy nhiều nét văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ. Những ngôi nhà dài, nghề dệt thổ cẩm, diễn tấu cồng chiêng, các lễ cúng gắn với vòng đời con người và mùa màng vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng. Đó là không gian văn hóa nơi con người sống hài hòa với thiên nhiên, tôn trọng cộng đồng và gìn giữ ký ức của cha ông.

Trong kho tàng văn hóa M’nông R’lâm, chiếc thuyền độc mộc (người M’nông gọi là plung) là biểu tượng đặc biệt. Bao đời nay, con thuyền ấy gắn bó với cư dân hồ Lắk, đưa người đi đánh cá, chở lúa sau mùa gặt, đưa bà con qua hồ và trở thành nơi lưu giữ biết bao câu chuyện của buôn làng. Ông Y Chông Bdap ở buôn Jun nhẹ tay vuốt dọc thân chiếc thuyền đã ngả màu thời gian, rồi kể rằng, con thuyền của gia đình ông đã hơn một thế kỷ tuổi. Từ đời ông bà, chiếc plung được trao lại cho con cháu và đến nay đã có ba thế hệ sử dụng. Với ông, đây không chỉ là phương tiện lao động, mà còn là kỷ vật của dòng họ, minh chứng cho sự gắn bó của gia đình với hồ Lắk.

Ngày trước, khi giao thông đường bộ chưa phát triển, chiếc thuyền độc mộc là phương tiện quan trọng của mỗi gia đình. Nhà có thuyền đẹp không chỉ thuận lợi trong sinh hoạt ,mà còn thể hiện sự đủ đầy, uy tín trong cộng đồng. Để làm nên một chiếc plung, người thợ phải mất nhiều tháng tìm cây sao có thân lớn, thẳng và chắc. Trước khi đốn cây, già làng và chủ thuyền thường làm lễ cúng Yang xin phép thần rừng; khi hoàn thành, lễ hạ thủy được tổ chức để cầu mong sự bình an. Những nghi lễ ấy thể hiện quan niệm của người M’nông: Con người là một phần của thiên nhiên, phải biết kính trọng rừng, tôn trọng nguồn nước và sống hài hòa với môi trường.

Ngày nay, đường sá thuận lợi và phương tiện cơ giới dần thay thế vai trò của thuyền độc mộc. Tuy nhiên, trên mặt hồ Lắk, những chiếc plung vẫn hiện diện mỗi ngày. Hình ảnh người dân chèo thuyền giữa sớm mai hay chiều muộn không chỉ gợi nhớ đời sống lao động xưa, mà còn thể hiện sức sống bền bỉ của một giá trị văn hóa. Nếu trước đây, chiếc plung phục vụ mưu sinh thì hôm nay, nó trở thành cầu nối đưa du khách đến gần hơn với văn hóa M’nông. Mỗi chuyến chèo thuyền trên hồ không chỉ là hành trình khám phá cảnh sắc, mà còn là dịp tìm hiểu về phong tục, tín ngưỡng và câu chuyện của cộng đồng bản địa. Ông Y Chông Bdap vẫn đều đặn chèo thuyền mỗi ngày. Có lúc ông thả lưới bắt cá, có lúc đưa khách tham quan hồ. Trên hành trình ấy, ông kể cho du khách nghe về cuộc sống của người M’nông thuở trước, về những buôn làng từng gắn bó với mặt nước. Những câu chuyện giản dị ấy góp phần làm nên sức hấp dẫn riêng của hồ Lắk.

Nhận thức được giá trị của thuyền độc mộc, địa phương đã triển khai nhiều hoạt động bảo tồn, phát huy di sản này. Hội đua thuyền độc mộc trong khuôn khổ Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột đã trở thành điểm nhấn văn hóa, tái hiện hình ảnh những người Mnông khỏe khoắn, dẻo dai từng làm chủ sóng nước. Đây không chỉ là cuộc tranh tài về kỹ năng chèo lái, mà còn là dịp cộng đồng thể hiện niềm tự hào với di sản của dân tộc mình.

Múa cồng chiêng của đồng bào M’nông R’lâm. Ảnh: Việt Bắc

Buôn cổ M’liêng, nơi lưu giữ hồn cốt M’nông R’lâm

Không gian văn hóa hồ Lắk còn được tạo nên bởi những buôn làng cổ nằm dưới chân núi. Trong đó, buôn M’liêng vẫn lưu giữ khá nguyên vẹn diện mạo của một buôn M’nông truyền thống với những ngôi nhà dài bằng gỗ, mái lợp gianh, vách đan bằng lồ ô dưới bóng cây cổ thụ.

Những căn nhà dài không chỉ là nơi sinh sống, mà còn là không gian lưu giữ ký ức của dòng họ. Bên trong mỗi ngôi nhà vẫn còn những chiếc ché cổ, bộ cồng chiêng, ghế Kpal, trống H’gơr cùng nhiều vật dụng sinh hoạt gắn với đời sống tinh thần của người M’nông. Nhiều cụ cao niên ở buôn M’liêng nhiều năm qua vẫn gìn giữ cẩn thận những bộ chiêng và dãy ché cổ của tổ tiên. Dù có người tìm đến hỏi mua với giá cao, họ đều từ chối, bởi nếu bán đi, con cháu sau này sẽ không còn được nghe tiếng chiêng của cha ông, không còn hiểu ý nghĩa của ché rượu cần trong các dịp lễ hội. Cách gìn giữ ấy cho thấy, với người Mnông, di sản không phải món đồ để trao đổi mà là tài sản tinh thần cần được truyền lại cho thế hệ sau. Bên cạnh những giá trị vật thể, các buôn làng quanh hồ Lắk còn duy trì nhiều nét văn hóa phi vật thể như múa xoang, cồng chiêng, hát dân ca, dệt thổ cẩm, đan lát, làm rượu cần. Nhờ sự tiếp nối của cộng đồng, văn hóa M'nông không trở thành một “bảo tàng tĩnh” mà vẫn hiện diện sinh động trong đời sống hôm nay.

Nhằm bảo tồn toàn diện các giá trị truyền thống, buôn M’liêng được lựa chọn triển khai dự án bảo tồn buôn cổ với các hoạt động phục dựng nhà truyền thống, khôi phục lễ hội, truyền dạy cồng chiêng và duy trì nghề thủ công. Trong đó, vai trò chủ thể của cộng đồng luôn được đặt lên hàng đầu, bởi một di sản chỉ thực sự có sức sống khi được chính người dân tiếp tục thực hành và trao truyền. Bên hồ Lắk hôm nay, với sự chung tay của cả cộng đồng, những mái nhà dài vẫn tiếp tục đỏ lửa, tiếng cồng chiêng vẫn vang lên trong các dịp lễ hội. Những hình ảnh ấy không chỉ làm nên vẻ đẹp của vùng đất này, mà còn khẳng định sức sống của văn hóa M’nông R’lâm trong hành trình xây dựng và phát triển quê hương.