Giữ gìn và phát huy nghệ thuật truyền thống của đồng bào Khmer ở An Giang

Dàn nhạc ngũ âm một loại hình nghệ thuật độc đáo của đồng bào Khmer An Giang.

Là vùng đất có hơn 65% dân số là đồng bào Khmer, xã Ô Lâm (tỉnh An Giang) sở hữu kho tàng di sản nghệ thuật phong phú như: nhạc ngũ âm, múa dân gian, sân khấu Dì Kê cùng các trò chơi dân gian truyền thống. Trong này có 3 loại hình nghệ thuật được công nhận Di sản phi vật thể quốc gia là diễn tấu và múa trống Chhay - dăm và Nghệ thuật trình diễn sân khấu Dì kê, Nghệ thuật khắc chữ trên lá Buông.

Từ những điệu múa dân gian uyển chuyển, tiếng nhạc ngũ âm rộn rã lúc trầm lúc bổng, cho đến nghệ thuật sân khấu Dì Kê độc đáo, hát dân ca, cùng các trò chơi dân gian truyền thống... Tất cả đã hòa quyện, kết tinh thành linh hồn, dòng chảy văn hóa xuyên suốt trong đời sống tâm linh và sinh hoạt cộng đồng của người dân nơi đây.

Nghệ thuật sân khấu Dì Kê đặc sắc của đồng bào Khmer xã Ô Lâm, tỉnh An Giang.

Thực trạng di sản và những trăn trở công tác bảo tồn

Trong những năm qua, công tác gìn giữ văn hóa truyền thống trên địa bàn xã Ô Lâm luôn nhận được sự quan tâm sâu sắc của các cấp ủy Đảng, chính quyền và sự đồng hành của các vị sư sãi, nghệ nhân tại các chùa Khmer.

Các ngày lễ hội lớn của đồng bào như Chôl Chnăm Thmây, Sen Dolta, hay Ok Om Bok hằng năm luôn là dịp để các loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian có cơ hội phô diễn sức sống mãnh liệt. Người dân Ô Lâm, từ người già đến trẻ nhỏ, vẫn luôn mang trong mình niềm tự hào tự nhiên về cội nguồn văn hóa của dân tộc mình.

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, thực tế công tác bảo tồn nghệ thuật truyền thống tại Ô Lâm đang đứng trước không ít thách thức lớn mang tính thời đại. Xu hướng đô thị hóa, sự bùng nổ của các phương tiện giải trí hiện đại trên nền tảng số đã tác động không nhỏ đến thị hiếu của giới trẻ.

Đáng lo ngại hơn, một bộ phận lớn thanh thiếu niên trong độ tuổi lao động tại địa phương phải đi làm ăn xa, dẫn đến việc thiếu hụt lực lượng kế thừa, học tập và luyện tập nghệ thuật truyền thống.

Kinh phí dành cho các hoạt động văn hóa quần chúng còn eo hẹp, cơ sở vật chất và trang thiết bị phục vụ biểu diễn nghệ thuật dân gian tại địa phương chưa thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu.

Nhiều loại hình nghệ thuật đặc sắc như sân khấu truyền thống cổ hay các bài bản cổ của nhạc ngũ âm đang đứng trước nguy cơ bị mai một, thất truyền nếu không có giải pháp can thiệp quyết liệt và hệ thống.

Biểu diễn múa trống Chhay - dăm.

Mục tiêu hành động cụ thể cho giai đoạn mới

Trước thực trạng đó, Kế hoạch số 193/KH-UBND của UBND xã Ô Lâm triển khai Đề án bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống dân tộc Khmer trên địa bàn giai đoạn 2026 - 2030 ra đời, như một kim chỉ nam định hướng cho toàn bộ hành trình gìn giữ di sản văn hóa trong 5 năm tới.

Mục tiêu chung của Đề án là bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer; gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống tinh thần cho Nhân dân và thắt chặt khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Để cụ thể hóa mục tiêu chung, địa phương đã vạch rõ những chỉ tiêu cụ thể phải hoàn thành trong giai đoạn 2026 - 2030, bao gồm: Tiến hành rà soát, thống kê và lập danh mục toàn bộ các loại hình nghệ thuật truyền thống trên địa bàn xã. Duy trì hoạt động ổn định từ 1 đến 2 đội văn nghệ Khmer mạnh tại địa phương. Tổ chức từ 2 đến 3 lớp truyền dạy nhạc ngũ âm và múa dân gian Khmer bài bản cho đối tượng thanh thiếu niên.

Hằng năm tổ chức thành công các buổi giao lưu văn nghệ quần chúng nhân dịp lễ, tết cổ truyền và tích cực phối hợp tham gia các hội thi, hội diễn cấp huyện, cấp tỉnh. Từng bước tiến hành số hóa, lưu giữ tư liệu khoa học về nghệ thuật truyền thống của địa phương.

Mới đây, vào trung tuần tháng 9/2026, UBND xã Ô Lâm phối hợp cùng Bảo tàng tỉnh An Giang, Câu lạc bộ Dì Kê xã Ô Lâm và Ban Trị sự chùa Sre Bưng tổ chức buổi trình diễn nghệ thuật sân khấu Dì Kê. Đây là chương trình nằm trong hoạt động khảo sát, sưu tầm, kiểm kê và tư liệu hóa di sản, thực hiện Đề án “Quản lý, bảo vệ và phát huy Nghệ thuật Sân khấu Dì Kê của người Khmer xã Ô Lâm, tỉnh An Giang”.

Bà Néang Sâm Bô, Phó Chủ tịch UBND xã Ô Lâm cho biết: "Nghệ thuật sân khấu Dì Kê của đồng bào Khmer đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2023. Tại đêm diễn, các vị sư sãi, à cha cùng đông đảo người dân đã có cơ hội giao lưu với nghệ nhân Neáng Kunl Thia - người hơn 20 năm gắn bó với Dì Kê.

Những chia sẻ đầy tâm huyết của nghệ nhân Neáng Kunl Thia về hành trình giữ nghề đã mang lại nhiều xúc động cho khán giả. Đêm diễn không chỉ giúp sưu tầm, lưu giữ những hình ảnh, tư liệu quý cho công tác bảo tồn di sản của tỉnh An Giang, mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của nghệ thuật Dì Kê trong đời sống cộng đồng".

Đồng bộ giải pháp, phát huy vai trò các vị sư sãi

Để hoàn thành thắng lợi các mục tiêu đề ra, UBND xã Ô Lâm đã triển khai đồng bộ 6 nhóm nhiệm vụ, giải pháp căn cơ. Trọng tâm hàng đầu là đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân. Nội dung tuyên truyền sẽ được lồng ghép sinh động trong các cuộc họp dân, sinh hoạt đoàn thể, trường học và các ngày lễ lớn nhằm khơi dậy lòng tự hào dân tộc trong thế hệ trẻ.

Giải pháp mang tính cốt lõi thứ hai là tập trung bảo tồn và truyền dạy trực tiếp. Địa phương sẽ lập danh sách các nghệ nhân am hiểu để tổ chức các lớp học múa dân gian, học đánh nhạc ngũ âm, hát dân ca và sân khấu Dì Kê. Trong hành trình này, vai trò của các nhà chùa Khmer và các vị chức sắc tôn giáo là vô cùng đặc biệt. Chùa không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh mà còn là trung tâm văn hóa, nơi gìn giữ tốt nhất các nhạc cụ và là không gian thực hành nghệ thuật linh thiêng của đồng bào.

Nói về sự đồng hành của Phật giáo Nam tông Khmer đối với Đề án, Hòa thượng Chau Sơn Hy, Trụ trì chùa Sà Lôn, Phó trưởng Ban trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh An Giang bày tỏ: "Chùa Sà Lôn nói riêng và các chùa Khmer trên địa bàn xã Ô Lâm nói chung luôn xem việc gìn giữ văn hóa, chữ viết, tiếng nhạc ngũ âm, các điệu múa truyền thống là một phần nhiệm vụ bảo tồn cốt cách của dân tộc.

Trước đây khi còn huyện Tri Tôn, nhà chùa đã phối hợp tổ chức được 1 lớp truyền dạy kỹ thuật khắc chữ trên lá buông và nghệ thuật trình diễn nhạc ngũ âm cho các sư sãi, à cha và thanh thiếu niên trong phum sóc. Nhà chùa rất hoan nghênh và sẽ phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương để mở các lớp truyền dạy ngay tại khuôn viên chùa.

Tới đây, nếu được tổ chức các lớp học, chúng tôi sẽ động viên các phật tử, các bậc phụ huynh khuyến khích con em tham gia học tập, để tiếng ngũ âm, điệu múa Dì Kê mãi vang vọng trong các phum sóc, không bị phai mờ theo thời gian".

Điệu múa dân gian đặc sắc của đồng bào Khmer.

Bên cạnh đó, kế hoạch cũng định hướng rõ ràng việc gắn bảo tồn nghệ thuật với phát triển du lịch cộng đồng. Các tiết mục văn nghệ đặc sắc như múa Khmer, nhạc ngũ âm, sân khấu Dì Kê sẽ được xây dựng thành các sản phẩm du lịch độc đáo để phục vụ du khách khi đến tham quan, trải nghiệm tại Ô Lâm. Hình ảnh văn hóa địa phương sẽ được tăng cường quảng bá mạnh mẽ thông qua các nền tảng truyền thông hiện đại và mạng xã hội, tạo sinh kế bền vững cho chính các nghệ nhân và người dân bản địa.

Công tác sưu tầm, số hóa, tư liệu hóa âm thanh, hình ảnh, trang phục, nhạc cụ cũng được chú trọng phối hợp với các ngành chuyên môn cấp trên để xây dựng một cơ sở dữ liệu khoa học lâu dài. Về nguồn lực, xã Ô Lâm sẽ chủ động lồng ghép nguồn vốn từ các Chương trình mục tiêu quốc gia, kết hợp huy động nguồn lực xã hội hóa hợp pháp từ các doanh nghiệp, mạnh thường quân để nâng cấp cơ sở vật chất, trang bị thêm đạo cụ biểu diễn.

Với quyết tâm chính trị cao của Đảng ủy, UBND xã Ô Lâm, cùng sự đồng lòng khát vọng của các vị sư sãi, nghệ nhân và toàn thể nhân dân, Đề án bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống dân tộc Khmer giai đoạn 2026 - 2030 hứa hẹn sẽ gặt hái được nhiều thành công.

Những giá trị di sản văn hóa quý báu của đồng bào Khmer tại Ô Lâm không chỉ được giữ gìn nguyên vẹn mà sẽ ngày càng tỏa sáng, trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, đóng góp tích cực vào công cuộc xây dựng quê hương Ô Lâm ngày càng giàu đẹp, văn minh và đậm đà bản sắc dân tộc.