Giữ hồn quê qua điệu Trống quân Đức Bác

Những câu hát mộc mạc ấy từ bao đời nay vẫn ngân vang nơi miền quê ven sông Lô, trở thành thanh âm quen thuộc trong đời sống tinh thần của người dân Đức Bác, xã Sông Lô. Không chỉ là một hình thức diễn xướng dân gian độc đáo, hát Trống quân Đức Bác còn là “đặc sản” văn hóa, kết tinh tâm hồn và bản sắc của cư dân vùng trung du Bắc Bộ. Trải qua bao biến thiên của thời gian, làn điệu ấy vẫn được người dân gìn giữ như một phần máu thịt quê hương, góp phần nối dài mạch nguồn văn hóa dân tộc. Năm 2019, hát Trống quân Đức Bác được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận giá trị nghệ thuật dân gian độc đáo mà còn là niềm tự hào lớn lao của người dân địa phương.

Trình diễn di sản văn hóa phi vật thể Hát Trống quân Đức Bác tại Lễ hội văn hóa dân gian đường phố năm 2026.

Theo tích xưa truyền lại, có một cô bé được mẹ sinh ra trong giấc mộng, lớn lên theo Bà Trưng đi đánh giặc (nàng tự xưng là Nương công chúa). Thắng giặc trở về, nàng bỗng hóa trên phần đất của Kẻ Lép bên bờ sông Lô. Thấy vậy, dân Kẻ Lép sang bên Phù Ninh xin tên nàng về lập đền thờ. Từ đó hai làng ven sông là Phù Ninh và Đức Bác có quan hệ nước nghĩa, để hàng năm người Đức Bác đón người Phù Ninh sang sông làm lễ tế thờ Tứ Vị cô nương cầu hạnh phúc, bình an. Điệu hát Trống quân ra đời từ đó.

Hát Trống quân Đức Bác là loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian vừa hát vừa múa, mang màu sắc riêng biệt của vùng trung du Bắc Bộ. Trống quân Đức Bác có tiết tấu rõ ràng, mạch lạc, gắn liền với nhịp phách của trống hội. Các làn điệu Trống quân Đức Bác phổ biến như hát trống quân - đón đào, hát mó cá, hát đúm, xin hoa đố chữ...

Không cầu kỳ về nhạc cụ hay sân khấu hóa, Trống quân hấp dẫn bởi chính sự dân dã, gần gũi. Người hát dùng lời ca để đối đáp, gửi gắm tâm tư, tình cảm và sự thông minh ứng đối. Mỗi câu hát đều phản ánh sinh động đời sống lao động, tình yêu quê hương, tình làng nghĩa xóm cùng khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Đặc sắc nhất vẫn là những cuộc hát giao duyên diễn ra vào mùa Xuân, gắn với lễ hội cầu đinh tại đình làng Đức Bác. Ngày hội mở ra bên bãi sông làng Đức Bác. Các cô đào từ Phù Ninh vượt sông Lô sang hát đối đáp với trai làng Đức Bác. Khi lên bờ, họ sánh vai nhau vừa đi vừa hát trong không khí vui tươi, náo nức. Các cô đào đeo trước ngực chiếc trống nhỏ do chính tay các chàng trai chuẩn bị. Từng cặp nam nữ đối mặt, nữ đi giật lùi, nam tiến bước về phía trước; tiếng hát hòa cùng tiếng trống vang lên nhịp nhàng cho đến tận cửa đình.

Điểm đặc biệt của Trống quân Đức Bác nằm ở lối hát đối đáp thông minh, dí dỏm nhưng giàu tính nhân văn. Người hát không chỉ cần thuộc làn điệu mà còn phải nhanh trí ứng khẩu, biết dùng lời ca để đối đáp tự nhiên, duyên dáng. Sau mỗi đoạn hát của đào hay kép lại vang lên câu đệm quen thuộc: “Kia hỡi í a trống quân...”, tạo nên nhịp điệu liền mạch và đậm chất dân gian.

Âm nhạc của Trống quân Đức Bác có giai điệu ngắn, nhanh, mạnh, gần với tiếng nói thường ngày của người lao động. Các làn điệu thường được hát ở nhịp 2/4 với tiết tấu đảo phách đặc trưng, tạo cảm giác khỏe khoắn mà vẫn tha thiết, sâu lắng. Giai điệu ấy mang đậm tín ngưỡng phồn thực và khát vọng về sự sinh sôi, no đủ của cư dân nông nghiệp vùng ven sông Lô.

Để gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Hát Trống quân Đức Bác, bằng tình yêu và trách nhiệm với di sản cha ông, nhiều nghệ nhân và người dân địa phương vẫn bền bỉ giữ gìn làn điệu quê hương. Từ sân đình, nhà văn hóa đến trường học, tiếng Trống quân lại ngân vang trong các dịp lễ hội, ngày hội đại đoàn kết hay chương trình giao lưu văn nghệ. Nhiều nghệ nhân còn chủ động mở lớp truyền dạy cho thanh thiếu niên trong xã với mong muốn trao truyền di sản cho thế hệ mai sau, để tiếng Trống quân nơi miền quê Đức Bác mãi ngân vang.