Giữ hồn văn hóa Dao đỏ từ nghề thêu lễ phục cấp sắc

Với người Dao đỏ, lễ cấp sắc không chỉ là nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông, mà còn là “tấm giấy thông hành” để họ được thừa nhận trong cộng đồng và thế giới tâm linh. Và trong nghi lễ trọng đại ấy, trang phục thêu thổ cẩm chính là linh hồn – là dấu ấn văn hóa không thể thiếu.

Những người thụ lễ trong trang phục thổ cẩm truyền thống chuẩn bị thực hiện các nghi thức quan trọng của lễ cấp sắc.

Khác với nhiều dân tộc khác, trang phục cấp sắc của người Dao đỏ không phải may sẵn, càng không thể mua ở chợ. Mỗi đường kim, mũi chỉ đều do bàn tay người phụ nữ trong gia đình tự thêu, chuẩn bị từ nhiều tháng, thậm chí cả năm trước ngày làm lễ, nhất là vào những ngày giáp Tết, khi công việc thêu thùa bên bếp lửa càng thêm rộn ràng. Người được gia chủ giao phó thêu trang phục phải là người uy tín, có tiếng nói trong dòng họ và cũng là người từng trải qua lễ cấp sắc mới đảm nhận trách nhiệm thêu, vì trong khi thêu rất nhiều bộ quần áo, đôi lúc phải chuẩn bị cả năm trời cho một cặp đôi trong gia đình chuẩn bị được cấp sắc.

Chị Triệu Mùi Mới, người Dao ở thôn Nậm Cài, xã Tiên Nguyên, tỉnh Tuyên Quang cho biết, theo phong tục của cha ông, khi chuẩn bị thêu trang phục cấp sắc phải tuân thủ nhiều điều kiêng kị, chẳng hạn: gia đình đang có tang hoặc phụ nữ đến kỳ đều không được tham gia thêu.

“Trang phục cấp sắc của nam giới gồm ba lớp áo, trong khi của phụ nữ thường có hai lớp. Lớp áo ngoài được thêu các họa tiết, hoa văn trang trí; đi kèm còn có khăn đội đầu, ‘thà chùn’ và khăn quấn chân — tất cả đều được thêu tỉ mỉ với những hoa văn đặc trưng”, chị Triệu Mùi Mới cho biết.

Trang phục cấp sắc của người Dao đỏ thường gồm áo dài, quần, khăn đội đầu, dây lưng và các tấm vải thêu trang trí. Màu chủ đạo là đỏ, kết hợp với đen, trắng, vàng – tượng trưng cho lửa, đất, trời và con người.

Trên nền vải chàm, những họa tiết hình vuông, hình chữ thập, răng cưa, cây thông, ngôi sao… được thêu tay tỉ mỉ, dày dặn, nổi khối. Điều đặc biệt là mỗi họa tiết đều mang ý nghĩa tâm linh: hình vuông tượng trưng cho đất – nơi con người sinh ra và lớn lên, đường răng cưa tượng trưng cho núi rừng – không gian sinh tồn của người Dao.

Phụ nữ Dao đỏ trong trang phục truyền thống tham dự nghi lễ, góp phần tạo nên không khí thiêng liêng và đậm bản sắc.

Các dải hoa văn chạy dọc thân áo như con đường nối giữa trần gian và thế giới tổ tiên. Không chỉ là nghệ thuật tạo hình, thêu thổ cẩm cấp sắc còn là để gửi gắm ước vọng: mong con cháu khỏe mạnh, làm ăn thuận lợi, sống có đạo lý, biết kính trên nhường dưới.

“Sau khi hoàn thành lễ cấp sắc và được tổ tiên chứng giám đã làm lễ trưởng thành, người thụ lễ phải mặc bộ trang phục cấp sắc liên tục trong 7 ngày, không được cởi ra. Hết thời gian này, vào những dịp lễ hội, họ vẫn có thể tiếp tục mặc lại bộ trang phục ấy”, chị Triệu Mùi Mới cho biết thêm.

Trong nhịp sống hiện đại, nghề thêu lễ phục thổ cẩm cấp sắc đang đối mặt với không ít thách thức. Vải công nghiệp, trang phục may sẵn ngày càng phổ biến. Lớp trẻ ít có thời gian ngồi bên bếp lửa, kiên nhẫn với từng mũi thêu nhỏ.

Tuy nhiên, tại nhiều địa phương như Chiêm Hóa, Hàm Yên, Quang Bình, Tuyên Quang, nghề thêu truyền thống vẫn được gìn giữ nhờ vai trò của các nghệ nhân cao tuổi và ý thức bảo tồn văn hóa cộng đồng. Nhiều thôn bản đã thành lập nhóm thêu, câu lạc bộ phụ nữ, truyền dạy miễn phí cho thế hệ trẻ.

Những năm gần đây, việc gắn thêu thổ cẩm Dao đỏ với phát triển du lịch cộng đồng đã mở ra hướng đi mới. Những sản phẩm thêu tay phục vụ lễ cấp sắc được giới thiệu trong các lễ hội văn hóa, ngày hội đại đoàn kết, nhất là trong các hoạt động đầu xuân, trở thành niềm tự hào của đồng bào Dao đỏ tỉnh Tuyên Quang. Không đơn thuần là trang phục, mỗi bộ thổ cẩm cấp sắc là một câu chuyện, kể về nguồn cội, về tín ngưỡng, về sự khéo léo và đức tính nhẫn nại của người phụ nữ Dao đỏ.

Các nghi thức cúng bái được tiến hành cẩn trọng, thể hiện sự kết nối giữa con cháu với tổ tiên trong lễ cấp sắc.

Bà Triệu Mùi Sai, một nghệ nhân thêu thổ cẩm lâu năm ở xã Tiên Nguyên, tỉnh Tuyên Quang cho biết: “Nghề thêu trang phục cấp sắc là linh hồn văn hóa của người Dao. Chúng tôi luôn vận động bà con, nhất là thế hệ trẻ, tích cực học nghề. Đồng thời mong muốn có thêm các lớp truyền dạy và sự hỗ trợ để nghề thêu gắn với phát triển du lịch, nâng cao thu nhập cho người dân”.

Theo thời gian, trong các bản làng của đồng bào Dao đỏ, nghề thêu lễ phục thổ cẩm cấp sắc và những mũi thêu vẫn lặng lẽ nối dài, giữ cho hồn cốt văn hóa Dao đỏ còn mãi cho con cháu muôn đời sau.

Triệu Biên/VOV-Tây Bắc