Gói bánh chưng khuôn lá dừa - nét đẹp văn hóa truyền thống của cư dân làng biển Diễn Châu

Đối với người dân miền biển, việc gói bánh chưng bằng khuôn lá dừa cho nhiều cảm xúc và tăng thêm tình đoàn kết của các thành viên trong gia đình, dòng họ. Ảnh: TTXVN phát

Khác với cách gói bánh chưng bằng lá dong vừa dễ, vừa nhanh, ít thao tác, công đoạn, cách gói bánh chưng khuôn lá dừa đòi hỏi sự tỉ mỉ trong khâu chuẩn bị nguyên liệu, yêu cầu người trực tiếp gói cần có sức khỏe, sự cần mẫn, khéo léo của đôi tay, tính thẩm mỹ và kinh nghiệm.

Đối với người dân làng biển, bánh chưng khuôn lá dừa không chỉ đơn thuần là một vật phẩm dâng cúng tổ tiên, thức ăn dịp Tết mà đó là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Sự hiện diện của bánh chưng khuôn lá dừa trong dịp Tết mang thông điệp nhắc nhở con cháu về sự hiếu kính với tiên tổ, về đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” trong từng gia đình, dòng họ.

Để có được những chiếc bánh chưng khuôn lá dừa chuẩn “phong vị” của ngư dân miền biển, phải chuẩn bị, chọn lọc công phu và tỉ mỉ các loại nguyên liệu như gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn ba chỉ, hạt tiêu bắc, hành khô, lá dừa, dây lạt, muối biển cất giữ lâu năm… Trong đó, gạo nếp phải là loại nếp có hạt tròn, mẩy và dẻo. Đậu xanh phải ngâm nở, đãi sạch vỏ rồi đồ chín tới, giã nhuyễn cho sắc vàng nghệ. Thịt lợn ba chỉ có đủ mỡ, nạc đem ướp hạt tiêu bắc đã giã nhỏ, mịn. Lá dong phải chọn những chiếc lá to bản, màu xanh mướt, được rửa sạch, lau khô rồi hong qua lửa nhỏ. Tuy nhiên, linh hồn của bánh chưng xanh khuôn lá dừa nằm ở yếu tố khuôn của bánh: được tạo lập bằng nguồn lá dừa khai thác từ những cây dừa nhiều năm tuổi trồng ở đê chắn sóng bao quanh làng biển.

Trước thời điểm Giao thừa từ 1 đến 2 ngày, người dân làng biển đã đi hái lá dừa để về tạo khung bánh. Để leo lên những cây dừa thân thẳng, cao gần 10m, đòi hỏi người leo phải có sức khỏe mặc dù đã có thang leo dựng sát thân dừa, thu ngắn khoảng cách cần leo. Những tàu dừa có lá to, dài, xanh, không bị sâu sẽ được chặt hạ xuống để tiếp tục lựa chọn những lá có bản rộng, hình thức đẹp, màu xanh thẫm.

Lá dừa được rửa sạch bằng nước lạnh, lau khô, cắt bỏ phần đầu lá bằng dao sắc để phần phiến lá và cuống lá không bị xước, tách rời. Những lá dừa được chọn làm khuôn bánh sẽ được gấp thành 5 đoạn bằng nhau, mỗi đoạn dài từ 10 đến 12cm (tùy theo chủ ý tạo kích thước bánh của người gói) và được ghim lại thành hình vuông bằng những đoạn cật tre, giang tươi dài 3 đến 4cm đã vát nhọn hai đầu. Khi xếp chồng 2 khuôn vuông lên nhau, ghim lại thật khít, không lệch mép và chắc chắn, sẽ tạo nên một khung bánh chưng.

Anh Hồ Văn Bảy (xóm Quyết Thắng, xã Diễn Châu, tỉnh Nghệ An) người có kinh nghiệm gói bánh chưng khuôn lá dừa gần 20 năm chia sẻ, gia đình anh có truyền thống nấu bánh chưng khuôn lá dừa. Những ngày cận Tết từ 26 đến 28 Tết, mỗi ngày gia đình gói và nấu hàng trăm chiếc bánh chưng xanh khuôn lá dừa. Trước khi gói bánh, nếp được rắc một lượng muối biển đã cất giữ lâu năm với tỷ lệ vừa đủ để tạo vị cho bánh. Lá dong, lá chuối đặt trong khuôn bánh được cắt thành những miếng vuông vức để khi ghép vào đáy khuôn sẽ kín kẽ, ngăn không cho gạo nếp lọt ra ngoài. Để đảm bảo độ chắc chắn, tránh tình trạng bánh nứt khi nếp nở, người gói sẽ tăng thêm từ 2 đến 3 lớp lá lót. Gói bánh chưng khuôn lá dừa đòi hỏi nhiều công đoạn, nhiều thời gian nên cần nhiều người tham gia. Mỗi một người đảm nhận từng phần việc khác nhau như bẻ khuôn, gấp khuôn, ghép khuôn, lau sạch lá chuối, lá dong, chẻ dây lạt, gói bánh...

Gói bánh chưng bằng khuôn lá dừa đòi hỏi nhiều công đoạn, cần nhiều thời gian nên có sự tham gia của nhiều thành viên trong gia đình. Ảnh: TTXVN phát

Khi gói bánh chưng, lượng nếp bỏ vào bánh được định lượng bằng dụng cụ đong như chén, bát sứ và điều chỉnh thêm bớt nhờ kinh nghiệm, cảm quan của người trực tiếp gói. Lượng nếp rải đều vào khuôn bánh, tiếp đến là nhân bánh (đậu xanh, thịt mỡ, hành củ giã dập…), một lớp nếp nữa được rải lên trên cùng. Để định dạng cho bánh, 4 góc bánh sẽ được ghim chặt bằng những đoạn cật, nứa tươi dài từ 3 đến 4cm, có độ rẻo dai dễ uốn cong. Bánh chưng gói khuôn lá dừa cho hình dạng vuông vức. Cứ 2 chiếc đặt chồng lên nhau buộc lại bằng dây lạt sẽ thành 1 cặp. Dây lạt cũng không được quá chặt, quá lỏng để bánh không bị biến dạng khi luộc nhưng vẫn có không gian cho nếp nở đều.

Anh Trần Văn Xuân (xóm Đông Lộc, xã Diễn Châu, tỉnh Nghệ An) cho biết, Tết năm nay gia đình anh gói 20 chiếc bánh lá dừa để dâng cúng tổ tiên. Gói bánh chưng khuôn lá dừa dịp Tết đến, Xuân về được các thành viên trong gia đình háo hức, mong đợi. Mỗi lần tổ chức gói bánh, các thành viên cùng tất bật, quây quần bên nhau. Các em nhỏ cũng chung tay phụ giúp việc nhẹ, ngồi xem để học hỏi kỹ năng gói bánh do người lớn bày dạy, trao truyền. Không gian gói bánh là nơi có nhiều cảm xúc, rất ấm cúng, có vai trò thắt chặt tình thân, tình đoàn kết giữa các thành viên trong gia đình, các thế hệ trong dòng tộc.

Khi gói bánh xong, những cặp bánh chưng được buộc thêm những đoạn dây lạt dài 12 đến 15cm rồi bỏ vào nồi lớn, luộc liên tục từ 8 đến 10 giờ đồng hồ (tùy số lượng bánh mà thời gian luộc có thể kéo dài hơn). Việc buộc thêm những sợi dây lạt vào từng cặp bánh sẽ giúp dễ kiểm tra bánh, vớt bánh ra khỏi nồi khi bánh chín.

Những cặp bánh chưng khuôn lá dừa. Ảnh: TTXVN phát

Theo chị Đậu Thị Hương, xóm Chiến Thắng, xã Diễn Châu, bánh chưng gói bằng khuôn lá dừa có hình dáng khá đều nhau, các mảng màu xanh của lá dừa, lá chuối với điểm nhấn là các gân lá dừa, dây lạt cho hình thức vuông, rất chắc chắn và nhìn khá bắt mắt. Đặc biệt, đặc tính của bánh chưng khuôn lá dừa khi nấu chín thể hiện rất rõ ràng: Màu bánh được phủ một lớp màu xanh lục nhẹ, mỏng. Đó là sự giao màu hài hòa giữa màu xanh của lá dừa, lá chuối, lá dong.

Với người dân miền biển Diễn Châu (tỉnh Nghệ An), bánh chưng gói lá dừa là phẩm vật gói ghém tình cảm, sự hiếu kính, lòng tri ân tổ tiên. Là phẩm vật thiêng nên bánh chưng khuôn lá dừa còn được ngư dân mang ra thuyền, tàu để “cúng thuyền” - một nghi thức cầu mong cho trời yên biển lặng, những chuyến ra khơi khai thác được nhiều hải sản để làng biển yên ấm, khởi sắc từng ngày, cuộc sống ngư dân no đủ.

Xuân Tiến (TTXVN)