Gọi vốn sai còn nguy hiểm hơn thiếu vốn

Gọi vốn là một thuật ngữ được nhắc đến nhiều khi nói về startup và thường được nhìn nhận như một cột mốc quan trọng. Nhưng càng đi cùng nhiều nhà sáng lập, bà Hoàng Thị Kim Dung, Giám đốc quốc gia của Genesia Ventures tại Việt Nam lại nhận ra rằng gọi vốn không phải là chiến thắng.

“Gọi vốn đúng, dùng vốn đúng, giữ được quyền chủ động và xây dựng được một doanh nghiệp mạnh hơn sau mỗi quyết định về vốn mới là điều đáng theo đuổi”, bà Dung nhận định.

Với bà Dung, gọi vốn chỉ là một công cụ. Nếu dùng sai công cụ, ở sai thời điểm, với sai người, startup vừa không thể đi nhanh hơn, vừa có thể đánh mất rất nhiều quyền lựa chọn quan trọng trong tương lai.

Chia sẻ tại Orbit Workshop, ông Nguyễn Hòa Chung, Giám đốc điều hành khối Đầu tư tư nhân và ngân hàng đầu tư tại Công ty CP Chứng khoán Thiên Việt cho rằng trước khi hỏi làm sao để gọi được vốn, các nhà sáng lập cần trả lời năm câu hỏi được bà Dung đã tóm gọn trong công thức "4W1H": vì sao cần gọi, gọi loại vốn gì, gọi từ ai, cấu trúc như thế nào và khi nào thì nên gọi hoặc không nên gọi.

Bà Hoàng Thị Kim Dung, Giám đốc quốc gia của Genesia Ventures tại Việt Nam (trái) và ông

"Đừng gọi vốn" nếu tránh được

Về lý do gọi vốn, theo ông Chung, gọi vốn không phải vì startup nên gọi vốn mà vì có một cột mốc kinh doanh cần đạt tới. Doanh nghiệp cần xác định liệu mình có thật sự cần gọi vốn bên ngoài hay không.

Theo ông Chung, tốt nhất đừng gọi vốn nếu tránh được, bởi vì mỗi đồng vốn đều đi kèm một sự đánh đổi nhất định.

Nếu huy động vốn bằng cách bán cổ phần, tỷ lệ nắm giữ của nhà sáng lập giảm xuống sau mỗi vòng, kỳ vọng tăng trưởng từ các cổ đông tăng lên và yêu cầu về quản trị, minh bạch thông tin cũng trở nên khắt khe hơn.

Nếu huy động vốn bằng cách đi vay, doanh nghiệp giữ được quyền sở hữu nhưng phải gánh nghĩa vụ hoàn trả, áp lực dòng tiền và chi phí lãi vay. Khi hoạt động kinh doanh không diễn ra như kỳ vọng, các khoản nợ có thể nhanh chóng trở thành gánh nặng.

Theo ông Chung, ba đòn bẩy giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào vốn bên ngoài là tạo doanh thu sớm hơn, giảm nhu cầu đầu tư ban đầu và cải thiện vòng quay vốn lưu động.

Nguồn vốn không phải lúc nào cũng đến từ nhà đầu tư hay ngân hàng. Nó có thể đến từ chính khách hàng, đối tác và cách doanh nghiệp thiết kế mô hình kinh doanh. Vì vậy, năng lực quan trọng của nhà sáng lập không chỉ là gọi vốn mà còn là xây dựng một mô hình có khả năng tự nuôi dưỡng tăng trưởng bằng dòng tiền tạo ra từ hoạt động kinh doanh. Trong giai đoạn vốn khan hiếm hơn, năng lực này càng trở nên giá trị.

“Nhà sáng lập giỏi không phải là người luôn gọi được nhiều tiền nhất mà là người hiểu rõ đồng vốn nào thật sự cần thiết và đồng vốn nào có thể tránh được”, bà Dung đồng tình.

Tìm đúng loại vốn cho đúng bài toán

Theo ông Chung, startup cần tìm đúng loại vốn cho đúng bài toán thay vì chỉ tìm nguồn vốn dễ tiếp cận hoặc chi phí thấp.

Mỗi loại vốn được thiết kế cho một mục đích khác nhau. Vốn cổ phần phù hợp với những dự án còn nhiều bất định như phát triển công nghệ mới, mở thị trường mới hoặc đầu tư dài hạn chưa thể dự báo thời điểm hoàn vốn. Trong khi đó, vốn vay ngân hàng phù hợp với các mô hình đã chứng minh được khả năng tạo dòng tiền và có năng lực trả nợ tương đối rõ ràng.

Một lựa chọn khác là vốn vay tăng trưởng. Dù giúp hạn chế pha loãng cổ phần, bản chất đây vẫn là một khoản vay với đầy đủ nghĩa vụ hoàn trả. "Vay vẫn là vay", ông Chung nhấn mạnh.

Đối với nhà đầu tư chiến lược, giá trị lớn nhất nằm ở khả năng mang đến những nguồn lực doanh nghiệp khó tự xây dựng như công nghệ, hệ thống phân phối, nguồn cung hoặc giấy phép hoạt động. Theo ông Chung, nếu điều doanh nghiệp cần là khách hàng, kênh bán hàng hay thương hiệu, một thỏa thuận hợp tác thương mại đôi khi hiệu quả hơn việc bán cổ phần.

Vì vậy, nhà sáng lập cần xác định nguồn vốn phù hợp nhất với mục tiêu kinh doanh, mức độ rủi ro và giai đoạn phát triển của doanh nghiệp.

Chọn nhà đầu tư như chọn 'bạn đời'

Một khoản vay có thể được tất toán, một hợp đồng thương mại có thể kết thúc nhưng nhà đầu tư sau khi bước vào cơ cấu cổ đông thường sẽ đồng hành cùng doanh nghiệp trong nhiều năm. Vì vậy, lựa chọn nhà đầu tư thực chất là lựa chọn những người sẽ cùng xuất hiện trong các quyết định quan trọng của doanh nghiệp trong tương lai.

Nhà đầu tư giai đoạn đầu có thể mang lại cho startup thường không chỉ là vốn. Đó còn là mạng lưới quan hệ, kinh nghiệm và những cơ hội kết nối với khách hàng, nhân sự hoặc các vòng gọi vốn tiếp theo. Tuy nhiên, nhà đầu tư không thể thay thế vai trò của nhà sáng lập. Người chịu trách nhiệm xây dựng doanh nghiệp vẫn luôn là người sáng lập.

Theo ông Chung, startup nên tìm hiểu nhà đầu tư với mức độ kỹ lưỡng tương tự cách nhà đầu tư thẩm định doanh nghiệp. Những thời điểm khó khăn thường cho thấy rõ nhất chất lượng của mối quan hệ này. Cách nhà đầu tư phản ứng trước một tin xấu, một kế hoạch không đạt kỳ vọng hay một giai đoạn tăng trưởng chậm sẽ phản ánh khả năng đồng hành dài hạn của họ.

Bên cạnh đó, cơ cấu cổ đông hiện hữu cũng là tín hiệu quan trọng đối với các nhà đầu tư ở những vòng sau. Một danh sách cổ đông gồm những người hiểu ngành, có khả năng hỗ trợ thực chất và sẵn sàng đồng hành lâu dài sẽ tạo ra mức độ tin cậy lớn hơn nhiều so với những cái tên chỉ mang tính biểu tượng.

Vì vậy, khi lựa chọn nhà đầu tư, điều cần cân nhắc không chỉ là định giá hay số tiền nhận được. Quan trọng hơn là họ có thực sự giúp doanh nghiệp gia tăng khả năng thành công trong dài hạn hay không.

Lựa chọn nhà đầu tư thực chất là lựa chọn những người sẽ cùng xuất hiện trong các quyết định quan trọng của doanh nghiệp trong tương lai. Ảnh: Hoàng Anh

Cấu trúc thương vụ tốt bảo vệ quyền lựa chọn của startup trong tương lai

Theo ông Chung, một thương vụ đầu tư không chỉ quyết định doanh nghiệp nhận được bao nhiêu vốn mà còn xác định cách phân chia quyền lợi, quyền kiểm soát và các lựa chọn chiến lược trong tương lai. Nhiều điều khoản tưởng như mang tính kỹ thuật chỉ thực sự bộc lộ tác động khi doanh nghiệp gọi vốn ở vòng tiếp theo hoặc thực hiện một thương vụ chuyển nhượng.

Một ví dụ là điều khoản ưu tiên thanh toán. Nếu được thiết kế quá có lợi cho nhà đầu tư, phần giá trị còn lại dành cho nhà sáng lập, nhân viên sở hữu cổ phần và các cổ đông khác có thể bị thu hẹp đáng kể khi doanh nghiệp thoái vốn.

Theo ông Chung, nhà sáng lập cần hiểu toàn bộ cấu trúc của bản chào đầu tư thay vì chỉ tập trung vào định giá. Một mức định giá cao chưa chắc là lựa chọn tốt hơn nếu đi kèm những điều khoản bất lợi về quyền kiểm soát, quyền gọi vốn tiếp theo hoặc cách phân chia lợi ích.

Điều này càng quan trọng với các khoản đầu tư chiến lược. Một số điều khoản như quyền ưu tiên tham gia giao dịch, quyền duy trì tỷ lệ sở hữu hay các cam kết hợp tác độc quyền có thể làm giảm đáng kể sự linh hoạt của doanh nghiệp trong tương lai.

Vì vậy, một thương vụ tốt không chỉ giải quyết nhu cầu vốn trước mắt mà còn phải bảo vệ quyền lựa chọn của doanh nghiệp trong những giai đoạn phát triển tiếp theo.

Đừng gọi vốn khi nguồn tiền sắp cạn

Một sai lầm phổ biến của startup là chỉ bắt đầu huy động vốn khi nguồn tiền sắp cạn. Khi đó, áp lực thời gian và số lượng lựa chọn hạn chế khiến doanh nghiệp dễ chấp nhận những điều khoản hoặc nhà đầu tư chưa thực sự phù hợp.

Vì vậy, thời điểm gọi vốn nên được xác định sau khi đánh giá nguồn vốn mới có thực sự giúp doanh nghiệp gia tăng khả năng thành công hay không.

Trên thực tế, có những mô hình buộc phải huy động vốn sớm để mở rộng quy mô và giành lợi thế trên thị trường. Tuy nhiên, nhiều startup vẫn có thể tăng trưởng nhờ chất lượng sản phẩm, hiệu quả vận hành và dòng tiền từ hoạt động kinh doanh.

Theo ông Chung, tăng trưởng nhanh chưa chắc là tăng trưởng tốt. Nếu khả năng giữ chân khách hàng, hiệu quả kinh tế hoặc tính bền vững của mô hình chưa được chứng minh, nguồn vốn mới đôi khi chỉ kéo dài tuổi thọ của một mô hình chưa hoàn thiện.

Do đó, mỗi vòng gọi vốn nên gắn với một cột mốc kinh doanh cụ thể như chứng minh sự phù hợp giữa sản phẩm và thị trường, cải thiện hiệu quả kinh tế, mở rộng sang thị trường mới hoặc hoàn thiện năng lực công nghệ.

Bên cạnh đó, thời điểm gọi vốn cũng quyết định vị thế đàm phán của doanh nghiệp. Khi hoạt động kinh doanh tích cực, startup có nhiều lựa chọn hơn và khả năng tìm được nhà đầu tư phù hợp cũng cao hơn. Ngược lại, khi doanh nghiệp gặp khó khăn, quyền chủ động thường nghiêng về phía nhà đầu tư.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng chọn lọc, ông Chung cho rằng cách tốt nhất để có quyền lựa chọn nhà đầu tư vẫn là xây dựng một doanh nghiệp đủ mạnh và tạo ra giá trị thực.