Góp ý cho Quy tắc tố tụng của Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế

Vừa qua, TAND Tối cao đã ban hành kế hoạch triển khai thi hành Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế.

Theo đó, TAND Tối cao yêu cầu xây dựng các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành các quy định của Luật. Trong đó, có Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao ban hành Quy tắc tố tụng của Tòa án chuyên biệt (TACB), hoàn thành trước ngày 31-12-2026.

Pháp Luật TP.HCM xin giới thiệu bài viết góp ý xây dựng Quy tắc tố tụng TACB của ông Bùi Ai Giôn, Thẩm phán TAND Khu vực 13 - TP.HCM.

Trụ sở Tòa án chuyên biệt đặt tại TP.HCM. Ảnh: HỮU ĐĂNG

Sự cần thiết ban hành Quy tắc tố tụng của Tòa án chuyên biệt

Sự ra đời của Luật TACB đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử tư pháp Việt Nam, khi lần đầu tiên một thiết chế tòa án được thiết kế chuyên sâu để phục vụ các giao dịch tài chính quốc tế.

Việc ban hành một hệ thống Quy tắc tố tụng riêng biệt cho tòa án này không chỉ là yêu cầu mang tính lập pháp mà là một sự cần thiết khách quan, được củng cố bởi các căn cứ Hiến pháp và pháp luật khác.

Tại Điều 13 của Luật TACB, thẩm quyền của tòa án này được xác định tập trung vào các tranh chấp phát sinh từ hoạt động tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm và đầu tư có yếu tố nước ngoài hoặc có giá trị lớn.

Những vụ việc này thường đòi hỏi thời gian giải quyết nhanh để bảo đảm dòng vốn không bị đình trệ, điều mà BLTTDS 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025) vẫn chưa thể đáp ứng do các thủ tục tống đạt và thu thập chứng cứ còn nặng tính thủ công và thời gian kéo dài…

Mối liên hệ giữa Luật TACB và Luật Trọng tài thương mại cũng là một luận điểm quan trọng chứng minh sự cần thiết của việc ban hành Quy tắc tố tụng mới. Bởi lẽ, theo Điều 13 Luật TACB, TACB có thẩm quyền giải quyết các yêu cầu công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài, cũng như các yêu cầu liên quan đến hoạt động trọng tài thương mại.

Để thực hiện tốt vai trò “Tòa án hỗ trợ trọng tài”, Quy tắc tố tụng của TACB cần phải quy định các trình tự rút gọn, giới hạn tối đa các căn cứ hủy phán quyết trọng tài và tăng cường hiệu lực của các biện pháp khẩn cấp tạm thời. Nếu không có Quy tắc tố tụng riêng, TACB có nguy cơ trở thành một “trở ngại” thay vì là “điểm tựa” cho các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế, làm giảm tính hấp dẫn của Trung tâm tài chính trong mắt nhà đầu tư.

Luật TACB đã đưa ra những quy định mang tính đột phá về nhân sự tại Điều 10, khi cho phép bổ nhiệm Thẩm phán là người nước ngoài và thiết lập chế định Thẩm phán theo vụ việc không phải là công chức.

Quy tắc tố tụng cần phải cụ thể hóa cách thức vận hành của một HĐXX bao gồm cả Thẩm phán trong nước và nước ngoài, cơ chế biểu quyết và trách nhiệm kỷ luật đối với các thẩm phán quốc tế. Sự thiếu hụt các quy tắc chi tiết về sự phối hợp này sẽ gây ra lúng túng trong thực tiễn xét xử và ảnh hưởng đến tính danh giá của phán quyết.

Vấn đề ngôn ngữ và chứng cứ điện tử cũng đặt ra yêu cầu phải có Quy tắc tố tụng đặc thù, Luật TACB cho phép sử dụng tiếng nước ngoài (chủ yếu là tiếng Anh) làm ngôn ngữ tố tụng khi có thỏa thuận và thừa nhận giá trị pháp lý của chứng cứ số hóa, dữ liệu điện tử. Điều này mâu thuẫn trực tiếp với nguyên tắc ngôn ngữ tiếng Việt trong tố tụng truyền thống của Việt Nam.

Do đó, Quy tắc tố tụng cần quy định rõ quy trình dịch thuật, xác thực chứng cứ điện tử xuyên biên giới và việc ban hành bản án song ngữ để bảo đảm tính khả thi và không vi phạm “trật tự công” theo quy định tại Điều 14 của Luật TACB...

Như vậy, việc ban hành Quy tắc tố tụng của TACB là sự cụ thể hóa ý chí của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp, nhằm tạo ra một “đặc khu pháp lý” có khả năng bảo hộ chủ quyền tư pháp nhưng vẫn mở cửa rộng rãi cho các chuẩn mực quốc tế.

Đây là công cụ thiết yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh pháp lý của Việt Nam, biến hệ thống tòa án trở thành một phần của hạ tầng mềm trong Trung tâm tài chính quốc tế, tương xứng với vị thế của các nền kinh tế phát triển trong khu vực.

Thẩm phán Bùi Ai Giôn – Thẩm phán TAND Khu vực 13 - TP.HCM.

Các kiến nghị cụ thể

Từ kinh nghiệm Tòa án Thương mại quốc tế Singapore (SICC) và Tòa án Trung tâm tài chính quốc tế Dubai (DIFC Courts), kết hợp với các quy định đặc thù của Luật TACB, TAND Tối cao cần lưu ý trong việc xây dựng Quy tắc tố tụng, như sau:

Thứ nhất, cần thiết lập Quy tắc quản lý vụ việc chủ động. TAND Tối cao nên đưa cơ chế hội nghị quản lý vụ việc (CMC) thành một bước bắt buộc trong Quy tắc tố tụng của TACB. Theo đó, ngay sau khi đương sự nộp đơn khởi kiện, Thẩm phán phải chủ trì CMC để cùng luật sư các bên thống nhất về “lộ trình tố tụng”, giới hạn các tình tiết cần chứng minh và xác định danh sách nhân chứng.

Điều này giúp loại bỏ tư duy tố tụng “đối kháng thụ động” truyền thống, nơi Thẩm phán chỉ chờ đến phiên tòa mới xem xét hồ sơ. Việc quản lý chủ động sẽ giúp rút ngắn thời gian giải quyết vụ việc xuống còn dưới 6-9 tháng, thay vì kéo dài hàng năm như hiện nay. Từ đó đáp ứng yêu cầu của Luật TACB về tính nhanh chóng trong giao dịch tài chính.

Thứ hai, cần đột phá về ngôn ngữ và quyền đại diện của luật sư nước ngoài. Quy tắc tố tụng cần cụ thể hóa Điều 10 của Luật về việc cho phép sử dụng tiếng Anh. Việt Nam nên học tập SICC trong việc cho phép bản án được soạn thảo bằng tiếng Anh và có bản dịch tiếng Việt đi kèm để lưu trữ hồ sơ quốc gia, nhưng các bên có thể thỏa thuận bản tiếng Anh là bản có giá trị ưu tiên trong việc giải thích ý chí của HĐXX.

Đặc biệt, Việt Nam cần xem xét mở rộng quyền đại diện cho luật sư nước ngoài tại TACB hay không? Bởi lẽ dựa trên mô hình SICC, Quy tắc tố tụng có thể cho phép luật sư nước ngoài đã đăng ký được tham gia tranh tụng trực tiếp trong các vụ án mà luật áp dụng là luật nước ngoài hoặc các vụ án “ngoài khơi” không ảnh hưởng đến trật tự công cộng của Việt Nam. Điều này sẽ thu hút các tập đoàn đa quốc gia chọn Việt Nam làm nơi giải quyết tranh chấp, vì họ có thể sử dụng đội ngũ pháp lý quen thuộc của mình.

Thứ ba, về chế định Thẩm phán quốc tế và Thẩm phán theo vụ việc, cần có quy trình bổ nhiệm và quy tắc đạo đức riêng cho Thẩm phán quốc tế theo Điều 10 Luật TACB. Bài học từ Dubai cho thấy tính danh giá và chuyên môn của các Thẩm phán đến từ các hệ thống thông luật là yếu tố then chốt thu hút án “lựa chọn tham gia”.

Việt Nam nên quy định rõ trong Quy tắc tố tụng rằng đối với các vụ việc áp dụng luật nước ngoài hoặc tập quán quốc tế, HĐXX phải có ít nhất một Thẩm phán quốc tế hoặc Thẩm phán Việt Nam có bằng cấp quốc tế tương đương. Cơ chế Thẩm phán theo vụ việc cần được vận hành linh hoạt để tòa án có thể huy động các chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực ngách như chứng khoán phái sinh hoặc công nghệ blockchain khi cần thiết.

Thứ tư, cần hiện thực hóa tòa án điện tử và xử lý chứng cứ số. Quy tắc tố tụng của TACB phải là bộ quy tắc ưu tiên áp dụng phương thức số, coi đây là cách thức chủ yếu trong hoạt động tố tụng tại TACB.

Theo đó, cần quy định rõ giá trị pháp lý của việc tống đạt qua các phương thức điện tử và cho phép tổ chức phiên tòa trực tuyến toàn phần. Việt Nam cũng nên sớm đưa vào các quy định về chứng cứ số, chấp nhận các báo cáo tài chính quốc tế và dữ liệu từ các nền tảng giao dịch điện tử mà không yêu cầu hợp pháp hóa lãnh sự rườm rà, miễn là tính toàn vẹn của dữ liệu được đảm bảo.

Đồng thời, việc chuẩn bị các quy tắc về sử dụng AI trong tố tụng như kinh nghiệm của DIFC Courts năm 2025 sẽ giúp Việt Nam đi trước một bước trong việc kiểm soát các rủi ro pháp lý mới.

Thẩm phán BÙI AI GIÔN, Thẩm phán TAND Khu vực 13 - TP.HCM