GS.TS Đặng Kim Chi: Người mở lối ngành khoa học môi trường, bảo vệ làng nghề

GS.TS Đặng Kim Chi, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Môi trường, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, là một trong những nhà khoa học đặt nền móng cho sự phát triển của ngành khoa học môi trường ở Việt Nam. Gần 50 năm gắn bó với nghiên cứu và đào tạo, bà dành nhiều tâm huyết tìm lời giải cho các vấn đề môi trường, đặc biệt là tình trạng ô nhiễm tại các làng nghề, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hướng tới phát triển bền vững.

Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo Nhân dân Đặng Thị Kim Chi. Ảnh: ĐH Bách khoa cung cấp.

Năm 1971, GS Đặng Kim Chi tốt nghiệp loại ưu Khoa Hóa, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, rồi được giữ lại trường làm giảng viên. Lựa chọn chuyên môn ban đầu của bà là Hóa học, nhưng một yêu cầu mới đặt ra trong quá trình xây dựng đất nước đã đưa bà đến với lĩnh vực bảo vệ môi trường.

Sau chiến tranh, nhiệm vụ phát triển kinh tế ngày càng cấp thiết. Song song với sản xuất, vấn đề kiểm soát những tác động đến môi trường cũng cần được tính đến. Nhà trường nhận thấy cần có cán bộ được đào tạo chuyên sâu về lĩnh vực này và cử bà sang Cộng hòa Dân chủ Đức nghiên cứu về kỹ thuật bảo vệ môi trường.

Đó không phải lựa chọn dễ dàng. Môi trường còn là lĩnh vực mới ở Việt Nam, trong khi bà vốn được đào tạo về Hóa học. Khi sang Đức, bà phải bổ sung kiến thức để theo kịp chương trình nghiên cứu.

Nhớ lại quyết định ấy, bà chia sẻ: “Ban đầu tôi rất băn khoăn vì môi trường là ngành còn quá mới đối với Việt Nam thời đó”. Nhưng trách nhiệm với khoa, với trường và niềm tin của đồng nghiệp đã khiến bà quyết tâm theo đuổi.

Sự lựa chọn ấy mở ra một hướng đi lâu dài. Năm 1983, sau khi trở về nước, GS.TS Đặng Kim Chi cùng các đồng nghiệp xây dựng nhóm chuyên gia đầu tiên về kỹ thuật bảo vệ môi trường tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Trong bối cảnh kinh tế đất nước còn nhiều khó khăn, vấn đề môi trường chưa được quan tâm đúng mức, bà vẫn kiên định với lựa chọn của mình.

Năm 1989, Bộ môn Kỹ thuật môi trường được thành lập tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, mở đầu cho quá trình đào tạo những kỹ sư chuyên ngành môi trường tại Việt Nam.

Cùng các đồng nghiệp, bà tham gia xây dựng chương trình đào tạo, chuẩn bị đội ngũ nhân lực cho một lĩnh vực còn mới mẻ. Sự chuẩn bị từ sớm này góp phần tạo nguồn cán bộ kỹ thuật có chuyên môn, đáp ứng yêu cầu kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ môi trường khi nền kinh tế phát triển mạnh, hoạt động sản xuất công nghiệp ngày càng mở rộng.

Năm 1999, khi tiếp cận đề tài đánh giá hiện trạng môi trường tại ba loại hình làng nghề ở Bắc Ninh, Hưng Yên và Hà Tây, GS.TS Kim Chi nhận ra những vấn đề môi trường đặc thù của mô hình sản xuất này.

Làng nghề có vị trí quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa nông thôn. Nhiều nghề thủ công hình thành từ nhu cầu tận dụng lao động lúc nông nhàn, dựa trên kỹ năng được truyền qua các thế hệ. Khi sản phẩm được mở rộng thị trường, hoạt động sản xuất đem lại sinh kế cho người dân và góp phần duy trì những nghề truyền thống.

Tuy nhiên, đặc điểm tổ chức sản xuất cũng đặt ra những thách thức riêng. Nhiều cơ sở có quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu, nằm xen trong khu dân cư. Không gian sản xuất và sinh hoạt gia đình thường không tách biệt, khiến chất thải từ hoạt động nghề tác động trực tiếp đến cộng đồng.

Bà đặc biệt quan tâm đến thực tế này. Nếu chỉ nhìn làng nghề như một hoạt động sản xuất, những giải pháp môi trường có thể bỏ qua đặc điểm văn hóa, xã hội và sinh kế của người dân. Ngược lại, nếu chỉ chú trọng duy trì nghề mà không giải quyết ô nhiễm, chính cộng đồng sống dựa vào nghề lại phải chịu những tác động lâu dài.

“Việt Nam là đất nước có nhiều làng nghề, nhưng sự ô nhiễm trong quá trình sản xuất đang làm mất dần đi vẻ đẹp của nhiều làng quê, ảnh hưởng không nhỏ tới sức khỏe của nhân dân”, bà chia sẻ nỗi trăn trở.

Nhận thấy đây là vấn đề cần được nghiên cứu chuyên sâu, bà quyết định dành nhiều năm theo đuổi. Sau 16 năm, công trình “Môi trường các làng nghề Việt Nam” ra đời, góp phần hệ thống hóa những vấn đề môi trường của loại hình sản xuất đặc thù này và cung cấp cơ sở khoa học phục vụ việc tìm kiếm giải pháp.

Một công trình quan trọng khác do bà chủ biên là đề tài cấp nhà nước KC.0908, mang tên “Nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc xây dựng các chính sách và biện pháp giải quyết vấn đề môi trường ở làng nghề Việt Nam”.

Điểm đáng chú ý của hướng nghiên cứu là sự kết hợp giữa cơ sở khoa học và điều kiện thực tế. Môi trường làng nghề không thể được giải quyết bằng những giải pháp tách rời quy mô sản xuất, công nghệ, tập quán và đặc điểm cộng đồng. Những nghiên cứu về hiện trạng, nguyên nhân ô nhiễm và cơ sở xây dựng chính sách có thể giúp xác định giải pháp phù hợp hơn với từng loại hình sản xuất.

Đề tài KC.0908 mở ra hướng nghiên cứu mới về môi trường làng nghề, tạo cơ sở cho việc nghiên cứu, ứng dụng các giải pháp bảo vệ môi trường tại những cơ sở sản xuất vừa và nhỏ ở nông thôn. Đây là đóng góp quan trọng trong bối cảnh yêu cầu bảo vệ môi trường cần được đặt cùng với mục tiêu duy trì sinh kế và phát triển kinh tế địa phương.

GS Đặng Thị Kim Chi sinh năm 1949 tại làng Hành Thiện, Xuân Trường, Nam Định. Bà là con gái của cố GS.BS Đặng Vũ Hỷ, chuyên gia tiên phong của Việt Nam về bệnh phong và bệnh da liễu, nguyên Chủ nhiệm Bộ môn Da liễu, Bệnh viện Bạch Mai, giáo sư Trường Đại học Y Hà Nội. Ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ năm 1996. Anh trai bà là GS.VS Đặng Vũ Minh, Chủ tịch danh dự Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Trưởng thành trong gia đình có truyền thống yêu nước, gắn bó với cách mạng qua những năm tháng khó khăn của đất nước, GS.TS.NGND Kim Chi được thừa hưởng nền nếp coi trọng tri thức, tinh thần trách nhiệm và ý thức cống hiến cho cộng đồng. Trong ứng xử hằng ngày, GS.TS.NGND Kim Chi luôn coi trọng chữ tín, sống giản dị, khiêm nhường, biết đồng cảm và sẵn lòng giúp đỡ mọi người. Những giá trị ấy được thể hiện trong cách sống, hiện diện trong sự nghiệp nghiên cứu, giảng dạy và những đóng góp của bà cho ngành khoa học môi trường Việt Nam.

50 năm miệt mài cống hiến cho công tác giảng dạy và NCKH, GS.TS Đặng Thị Kim Chi, đã làm chủ nhiệm và tham gia 43 đề tài nghiên cứu khoa học các cấp, công bố trên 80 bài báo khoa học, đồng tác giả của 1 bằng sáng chế (về “Quy trình điều chế chất xúc tác spinel nikel nhôm, sản phẩm xúc tác spinel nikel nhôm sử dụng cho phản ứng khử chọn lọc xúc tác đối với khí NO trong khí thải”). Bà cũng là tác giả và đồng tác giả của nhiều cuốn sách như: “Hóa học Môi trường“, “Việt Nam - Môi trường và cuộc sống”, “Giáo trình kinh tế chất thải”, chủ biên cuốn “Làng nghề Việt Nam và Môi trường”…

Nhắc đến sự nghiệp giảng dạy và những công trình, dự án đã thực hiện, GS.TS Đặng Thị Kim Chi dành niềm tự hào đặc biệt cho những thế hệ học trò do mình đào tạo. Bà chia sẻ: “Các học trò của tôi, hàng trăm kỹ sư kỹ thuật môi trường đã được đào tạo là ‘những công trình’ mà tôi tự hào”. Với bà, họ chính là lực lượng tiếp nối, góp sức giải quyết những vấn đề môi trường và thúc đẩy sự nghiệp bảo vệ môi trường ở Việt Nam.

Với những thành tựu khoa học và nhân cách của mình, GS.TS.NGND Đặng Kim Chi cùng gia đình là niềm tự hào của nền khoa học nước nhà, góp phần truyền cảm hứng cho các thế hệ tiếp nối trên con đường nghiên cứu, sáng tạo và phụng sự đất nước.

Với những đóng góp trong nghiên cứu, giảng dạy và phát triển ngành khoa học môi trường, GS.TS.NGND Đặng Kim Chi đã được Đảng, Nhà nước và các bộ, ngành ghi nhận bằng nhiều danh hiệu, giải thưởng cao quý.

Trong đó có Huân chương Lao động hạng Ba (2010), danh hiệu Nhà giáo Nhân dân (2010), Giải thưởng Môi trường Việt Nam (2005), Giải thưởng Kovalevskaia (2008), Giải Nhất lĩnh vực Môi trường của Giải thưởng Nhân tài Đất Việt (2019).

Năm 2020, công trình nghiên cứu Môi trường làng nghề Việt Nam của bà được trao Giải thưởng Sách vàng Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Bà cũng được tôn vinh là Trí thức khoa học và công nghệ tiêu biểu năm 2022.

Bài viết nằm trong tuyến bài “Những nhà khoa học, những người thầy” nhằm tôn vinh những tên tuổi đã góp phần làm nên diện mạo, vị thế của nền khoa học, giáo dục Việt Nam, đồng thời lan tỏa những giá trị mà họ để lại cho các thế hệ hôm nay.