Hà Nội trước cơ hội bứt phá từ tái cấu trúc đô thị

Tổ chức lại không gian để giữ bản sắc

Trong tiến trình phát triển hiện nay, Hà Nội đang đứng trước yêu cầu dung hòa giữa mở rộng không gian đô thị và bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa. Đây là bài toán xuyên suốt nhiều giai đoạn, nhưng đang trở nên cấp thiết hơn khi tốc độ đô thị hóa gia tăng và áp lực dân số ngày càng lớn.

Đường sắt đô thị Nhổn - Ga Hà Nội. Ảnh Phạm Hùng

Theo các chuyên gia, mô hình phát triển bám dọc các trục đường, phụ thuộc vào phương tiện cá nhân vẫn đang chi phối cấu trúc đô thị. Cách phát triển này tạo thuận lợi trước mắt nhưng về lâu dài lại làm gia tăng mật độ, thu hẹp không gian công cộng và gây áp lực lên hạ tầng. Khi tốc độ di chuyển thấp, các khu vực trung tâm ngày càng quá tải, trong khi những không gian xanh, không gian văn hóa và các khu vực cần bảo tồn dần bị thu hẹp.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng mà là tổ chức lại không gian phát triển. Khi các khu vực được kết nối bằng những phương thức giao thông tốc độ cao, đặc biệt là đường sắt đô thị, cấu trúc đô thị có thể chuyển từ phát triển dàn trải sang hình thành các trung tâm liên kết nhanh.

Chính trong cấu trúc này, những khoảng không gian giữa các trung tâm sẽ trở thành dư địa quan trọng để bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa. Các làng cổ, không gian truyền thống hay khu vực sinh thái có thể được giữ lại như một phần hữu cơ của đô thị, thay vì bị thay thế bởi các dự án xây dựng.

Trong Chương trình thời sự đặc biệt với chủ đề “Đường ray mở lối đô thị” do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội thực hiện tối 31-3, KTS Trần Huy Ánh, Hội KTS Hà Nội nhìn nhận: “Canh tân đô thị” cần được hiểu là quá trình tái cấu trúc không gian theo hướng này, trong đó phát triển không đồng nghĩa với lấp đầy, mà là tổ chức lại để các giá trị cũ và mới cùng tồn tại, hỗ trợ lẫn nhau.

Áp lực triển khai và yêu cầu vận hành thông suốt

Cùng với định hướng dài hạn, Hà Nội đang phải đối mặt với áp lực rất lớn trong giai đoạn triển khai. Nhiều dự án hạ tầng, đặc biệt là các tuyến đường sắt đô thị, được thực hiện đồng thời, tạo ra sức ép lên hệ thống giao thông hiện hữu.

Đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông đoạn qua hồ Hoàng Cầu. Ảnh: Quang Thái

Tại nhiều trục giao thông, việc thi công kéo dài, rào chắn chiếm dụng mặt đường và thay đổi tổ chức giao thông đã ảnh hưởng đáng kể đến việc đi lại của người dân. Tình trạng ùn tắc cục bộ có xu hướng gia tăng tại các khu vực có công trình, nhất là trên các tuyến lớn.

Trong khi đó, yêu cầu rút ngắn tiến độ các dự án khiến áp lực thi công càng tập trung trong thời gian ngắn. Điều này đặt ra bài toán không chỉ về kỹ thuật, mà còn về năng lực tổ chức và điều hành.

Theo TS Khuất Việt Hùng, Chủ tịch HĐTV Công ty TNHH Một thành viên Đường sắt Hà Nội (Hanoi Metro), thách thức lớn nhất không nằm ở từng dự án riêng lẻ, mà ở việc tổ chức thực hiện đồng bộ trên toàn hệ thống. Khi nhiều công trình cùng triển khai, nếu thiếu sự phối hợp nhịp nhàng rất dễ dẫn đến tình trạng chồng chéo, làm gián đoạn giao thông và ảnh hưởng đến đời sống đô thị.

Bên cạnh đó, việc tổ chức giao thông trong thời gian thi công cần được tính toán trên quy mô toàn mạng lưới thay vì xử lý cục bộ. Nếu không, áp lực sẽ dồn từ điểm này sang điểm khác, gây hiệu ứng dây chuyền.

Một yếu tố quan trọng khác là minh bạch thông tin. Người dân cần được cung cấp đầy đủ về thời gian thi công, phạm vi ảnh hưởng, lộ trình thay thế và phương án di chuyển phù hợp. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là yếu tố giúp giảm áp lực tâm lý trong quá trình đô thị thay đổi.

Tích hợp phát triển để mở ra tương lai đô thị

Ở tầm nhìn dài hạn, theo các chuyên gia, vấn đề không chỉ là hoàn thành các công trình hạ tầng mà là tận dụng quá trình đó để tạo ra những giá trị mới cho đô thị. Đây cũng là điểm cốt lõi trong cách tiếp cận phát triển tích hợp.

Đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông đoạn qua ngã tư Khuất Duy Tiến - Nguyễn Trãi. Ảnh: Quang Thái

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, một hệ thống đường sắt đô thị nếu được tổ chức hợp lý có thể trở thành động lực tái cấu trúc không gian và kinh tế đô thị. Các nhà ga không chỉ là điểm trung chuyển, mà trở thành trung tâm kết nối đa chức năng, gắn với không gian công cộng, mạng lưới xe buýt và các tuyến đi bộ.

Từ đó, không gian đô thị được mở rộng theo chiều sâu, không chỉ về quy mô mà cả về chất lượng sống. Mạng lưới giao thông phi cơ giới như xe đạp, đi bộ cũng được phát triển, góp phần thay đổi thói quen di chuyển và giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.

Một yếu tố quan trọng khác là cách thức huy động nguồn lực. Việc mở rộng các kênh đầu tư, tạo điều kiện để doanh nghiệp và người dân tham gia vào quá trình phát triển không chỉ giúp giảm áp lực ngân sách, mà còn tăng tính đồng hành của xã hội.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi về thứ tự ưu tiên giữa phát triển mạng lưới và hoàn thiện cơ chế cũng được đặt ra. Theo TS Khuất Việt Hùng, Hà Nội không thể lựa chọn một trong hai, mà phải triển khai đồng thời.

Thực tế cho thấy, nếu chỉ có mạng lưới mà thiếu cơ chế, thiếu nguồn lực, các dự án khó có thể triển khai hiệu quả. Ngược lại, nếu chỉ hoàn thiện thể chế mà không tổ chức thực hiện, các định hướng phát triển sẽ khó đi vào thực tiễn. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải giải quyết đồng thời các bài toán về hạ tầng, cơ chế và nguồn lực.

TS Khuất Việt Hùng cho rằng, quá trình phát triển của Hà Nội luôn diễn ra trong trạng thái vận động, không thể chờ đủ điều kiện mới bắt đầu. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận linh hoạt, trong đó các chính sách và cơ chế cần được hoàn thiện song hành với quá trình triển khai dự án.

Chỉ khi tổ chức được một tiến trình phát triển đồng bộ, tích hợp và linh hoạt, Hà Nội mới có thể biến những áp lực hiện tại thành động lực, từng bước mở ra một không gian phát triển mới, hướng tới một đô thị bền vững và đáng sống trong tương lai.

Lại Tấn