Hành trình không điểm dừng

Điểm chờ tại một nhà ga MRT ở Singapore. Ảnh minh họa: TTXVN

Xu hướng này tiếp tục lan rộng sang các lĩnh vực công nghiệp và nông nghiệp: điện khí hóa đường sắt giúp giảm phát thải và chi phí vận hành; vật liệu sinh học tại Pháp thay thế nhựa truyền thống; nông nghiệp công nghệ cao tại Israel ứng dụng AI, robot và dữ liệu vệ tinh để tối ưu hóa sản xuất. Những chuyển động này cho thấy đổi mới sáng tạo không còn là khái niệm trong phòng thí nghiệm, mà đã trở thành động lực trực tiếp thúc đẩy tăng trưởng và phát triển bền vững trên phạm vi toàn cầu.

Trong bối cảnh thế giới đối mặt đồng thời nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, suy giảm tăng trưởng và cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, Ngày Sáng tạo và Đổi mới thế giới (21/4) tiếp tục nhấn mạnh thông điệp chuyển hóa ý tưởng thành giải pháp cụ thể cho phát triển bền vững - "Bước ra và đổi mới" và "Phát huy sức mạnh sáng tạo vì tiến bộ toàn cầu". Liên hợp quốc xác định đổi mới sáng tạo là công cụ then chốt để thực hiện các Mục tiêu phát triển bền vững (SDG). Với ý nghĩa ấy, đổi mới sáng tạo là một vòng chuyển động không ngừng, là hành trình không có điểm dừng, nơi mỗi sáng kiến mới lại tạo nền tảng cho nhiều bước phát triển tiếp theo.

Tổng Giám đốc Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) Daren Tang khẳng định đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng toàn cầu. Trung tâm nghiên cứu Địa chính trị GIS (Liechtenstein) cho rằng trong kỷ nguyên công nghệ, đổi mới không còn là lựa chọn mà là điều kiện cạnh tranh. Ngân hàng Thế giới (WB) nhấn mạnh vai trò của công nghệ, AI và hạ tầng số trong nâng cao năng suất. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) coi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (STI) là công cụ cốt lõi để hiện thực hóa các SDG, đồng thời thúc đẩy các sáng kiến như Thập niên Khoa học vì phát triển bền vững (2024-2033).

Không chỉ tạo giá trị mới, đổi mới sáng tạo còn tái định hình cấu trúc kinh tế. Theo Hội nghị LHQ về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), kinh tế sáng tạo chiếm khoảng 3,1% GDP và 6,2% việc làm toàn cầu, trong đó dịch vụ sáng tạo tăng nhanh hơn hàng hóa, phản ánh sự bùng nổ của phần mềm, nghiên cứu và phát triển (R&D) và nội dung số.

Một chuyển biến quan trọng là từ đo lường kết quả sang đánh giá năng lực đổi mới. Báo cáo Triển vọng Năng lực đổi mới 2026 của WIPO cho thấy đổi mới phải được nhìn như một hệ thống gồm 4 trụ cột: khoa học, công nghệ, doanh nghiệp và sản xuất. Giá trị không nằm ở từng yếu tố riêng lẻ mà ở khả năng liên kết và chuyển hóa giữa chúng. Từ đó, nổi lên vấn đề “khoảng cách hệ sinh thái”. Theo WIPO, sự phân hóa toàn cầu không chỉ do chênh lệch công nghệ hay đầu tư, mà do mức độ liên kết giữa các trụ cột đổi mới. Khi hệ sinh thái vận hành rời rạc, tri thức khó chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

UNCTAD cho biết năm 2024, chỉ 10 nền kinh tế chiếm tới 73% xuất khẩu dịch vụ sáng tạo toàn cầu. Các trung tâm như Mỹ, Anh, Ireland và một số nền kinh tế châu Á như Ấn Độ, Singapore, Trung Quốc giữ ưu thế nhờ thể chế linh hoạt, hạ tầng số và khả năng kết nối cao. Trong khi đó, nhiều nước đang phát triển vẫn ở các khâu giá trị thấp. Thực tế này cho thấy lợi thế không còn thuộc về quốc gia đầu tư nhiều nhất, mà thuộc về quốc gia có hệ sinh thái hiệu quả nhất.

Để thu hẹp khoảng cách này, các quốc gia chuyển sang chiến lược đồng bộ: tăng đầu tư cho R&D, thúc đẩy liên kết phát triển hạ tầng số, dữ liệu mở và thu hút nhân tài toàn cầu. Một thay đổi đáng chú ý là áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), cho phép công nghệ mới như AI, chuỗi khối (Blockchain), công nghệ tài chính (Fintech) được triển khai trong phạm vi giới hạn, thể hiện sự chuyển từ “tránh rủi ro” sang “quản trị rủi ro”.

Các mô hình quốc gia cho thấy vai trò kiến tạo của nhà nước: Malaysia với Chương trình thử nghiệm công nghệ và đổi mới quốc gia (NTIS); Hàn Quốc với hệ sinh thái phối hợp chặt chẽ; Mỹ với mạng lưới đổi mới đa trung tâm; EU thúc đẩy tự chủ công nghệ thông qua Luật Đổi mới sáng tạo và Đạo luật Chip; Israel với chương trình Yozma xây dựng hệ sinh thái đầu tư mạo hiểm hàng đầu, kết nối vốn nhà nước và tư nhân.

Trong bức tranh đổi mới sáng tạo toàn cầu, Việt Nam đang là một điểm sáng đáng ghi nhận. Theo WIPO, Việt Nam duy trì vị trí 44/139 trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2025, tiếp tục nằm trong nhóm 9 quốc gia có tốc độ cải thiện nhanh nhất thế giới tính từ năm 2013. Đặc biệt, Việt Nam cùng với Ấn Độ đang giữ kỷ lục 15 năm liên tiếp có thành tích vượt trội so với mức độ phát triển hiện tại, đứng thứ ba trong khu vực ASEAN. Hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam cũng đang thu hút sự quan tâm của nhà đầu tư quốc tế.

Theo beamstart.com (Mỹ), hệ sinh thái công nghệ Việt Nam đang trải qua giai đoạn phát triển chưa từng có, trong đó các công ty khởi nghiệp (startup) và công ty công nghệ thu hút nguồn vốn đầu tư đáng kể từ các nhà đầu tư toàn cầu và khu vực. Theo Tomorrow’s Affairs, với việc ra mắt Trung tâm Khởi nghiệp Đổi mới sáng tạo (Central Startup Hub – SIHUB) tại Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam khẳng định vị thế một mắt xích quan trọng của nền kinh tế đổi mới sáng tạo khu vực và quốc tế.

Động lực quan trọng đến từ thể chế. Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trung tâm của phát triển. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Minh Hải (Đại học Quốc gia Singapore) cho rằng nghị quyết này là “chìa khóa” tháo gỡ các điểm nghẽn, đặc biệt khi thừa nhận rủi ro trong nghiên cứu và mở đường cho các mô hình thử nghiệm.

Dù đạt được kết quả tích cực, các chuyên gia cho rằng Việt Nam vẫn cần bước chuyển mạnh hơn để tránh bị tụt lại trong cạnh tranh hệ sinh thái toàn cầu. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Minh Hải, thách thức lớn nhất hiện nay là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ mới, đồng thời xây dựng hệ sinh thái liên kết thực chất giữa "ba nhà" (nhà nước - nhà khoa học - nhà doanh nghiệp) để chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế. Việc thu hút chuyên gia quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài trong các lĩnh vực STEM được coi là yếu tố quan trọng trong giai đoạn hiện nay.

Trong khi đó, Giáo sư Vũ Minh Khương (Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Singapore) nhấn mạnh cần tái định hướng chiến lược đầu tư theo hướng tập trung vào các lĩnh vực có khả năng tạo đột phá như AI, bán dẫn, dữ liệu lớn, an ninh mạng, công nghệ sinh học và vật liệu mới. Quan trọng hơn, tiêu chí đánh giá đổi mới cần chuyển từ số lượng dự án sang hiệu quả thực chất và khả năng tạo giá trị cạnh tranh toàn cầu.

Ở góc độ thể chế, đại diện WB tại Việt Nam Mariam J. Sherman nhấn mạnh các cụm đổi mới sáng tạo liên kết nhà nước – doanh nghiệp – viện nghiên cứu là chìa khóa để thương mại hóa và phát triển nhân lực. Tổng Giám đốc WIPO Daren Tang cũng cho rằng tư duy hệ sinh thái là điều kiện tiên quyết để tạo bước đột phá.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, đổi mới sáng tạo không chỉ là động lực tăng trưởng, mà là yếu tố quyết định vị thế quốc gia. Với những bước đi hiện nay, Việt Nam đang đứng trước cơ hội chuyển mình, song để tận dụng cơ hội, cần tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái, nâng cao chất lượng nhân lực và thúc đẩy liên kết thực chất giữa các thành phần. Khi những yếu tố này hội tụ, đổi mới sáng tạo sẽ trở thành nền tảng cho một mô hình phát triển bền vững và có sức cạnh tranh dài hạn trong kỷ nguyên mới.