Hệ sinh thái đa dạng ở Vịnh Ba Tư đang phải 'oằn mình' trước tác động của xung đột tại Trung Đông

Các cuộc tấn công từ phía Mỹ - Israel và Iran nhắm vào các cơ sở dầu khí đã gây ra những đám cháy bao trùm khu vực trong làn khói đen dày đặc cùng những cơn mưa nhiễm dầu khiến hàng triệu người phải tiếp xúc với tình trạng ô nhiễm có thể để lại những hệ lụy sức khỏe lâu dài. Những cuộc tấn công này cũng đang ảnh hưởng đến Vịnh Ba Tư.

Các vụ tập kích nhắm vào tàu thuyền và cơ sở hạ tầng dầu khí trên tuyến đường thủy ở khu vực Vịnh này này đã gây ra các vụ tràn dầu có thể quan sát được từ không gian.

Theo thông báo hôm 22/10 từ Bộ Biến đổi Khí hậu và Môi trường Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), một vụ tràn dầu từ tàu chở dầu đã khiến các bãi biển tại tiểu vương quốc Umm Al Quwain của UAE phải tạm thời đóng cửa, trong khi chính quyền đang nỗ lực kiểm soát các tác động đối với môi trường. Mặc dù chưa có xác nhận liệu vụ tràn dầu này có liên quan đến các cuộc tấn công từ phía Iran hay không, nhưng đây là một minh chứng nữa cho thấy những rủi ro to lớn mà Vịnh Ba Tư – một trong những hệ sinh thái biển mong manh và độc đáo nhất thế giới – đang phải đối mặt.

Khi xung đột vẫn tiếp diễn, các chuyên gia cảnh báo về một cuộc khủng hoảng ô nhiễm trên quy mô rộng lớn hơn.

Bản đồ khu vực Vùng Vịnh Ba Tư với eo Hormuz - Ảnh: CNN

Một tàu dầu trúng đòn tập kích của Iran ở Khor al-Zubair, Iraq nằm trên vùng Vịnh hồi tháng 3 - Ảnh: AP

Trong những tháng qua, các tàu chở hàng và tàu chở dầu đã trở thành mục tiêu tấn công tại eo biển Hormuz – tuyến đường vận tải huyết mạch cho dầu mỏ và khí đốt giữa Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman. Brian Barnes - thành viên một nhóm các nhà hải dương học sử dụng dữ liệu vệ tinh tại Đại học Nam Florida (đang phân tích tác động của cuộc chiến này từ xa), cho biết mối liên hệ giữa các vụ tấn công tàu thuyền và thiệt hại môi trường là rất rõ ràng. Ông Barnes nhấn mạnh với đài CNN: “Đối với một số tàu lớn bị tấn công, chúng tôi quan sát thấy những vệt dầu loang kéo dài hàng trăm km tính từ vị trí xảy ra sự cố”.

Vịnh Ba Tư từ lâu đã phải chịu tình trạng ô nhiễm dầu, nhưng nghiên cứu của Barnes cùng các nhà khoa học khác – so sánh dữ liệu tháng 3 năm 2026 (thời điểm giao tranh diễn ra ác liệt) với cùng kỳ năm trước – cho thấy mức độ ô nhiễm đã tăng vọt. Ông Barnes nhận định: “Những gì chúng tôi ghi nhận được là lượng dầu trên bề mặt tại khu vực Vịnh Ba Tư cao gấp đôi so với mức dự kiến ​​nếu không có một cuộc xung đột lớn xảy ra”.

Tuy nhiên, ông lưu ý rằng hình ảnh vệ tinh chỉ có thể hiển thị những gì nằm trên bề mặt nước chứ không cho biết độ dày của lớp dầu – thông tin vốn sẽ giúp đánh giá chính xác hơn quy mô của tình trạng ô nhiễm. Ngoài ra tác động của tình trạng ô nhiễm do cuộc chiến gây ra đối với các loài sinh vật biển ở nơi đây vẫn chưa được đánh giá đầy đủ.

Vịnh Ba Tư là nơi có một hệ sinh thái tràn đầy sức sống. Đây là nơi sinh sống của một số loài rùa biển, hàng trăm loài cá và quần thể bò biển lớn thứ hai thế giới.

Bernhard Riegl - Giáo sư tại Đại học Nova Southeastern, người đã nghiên cứu Vịnh Ba Tư trong nhiều thập kỷ, cho biết: “Một trong những đàn cá voi lớn nhất thế giới xuất hiện gần mỏ dầu South Pars, nơi Qatar và Iran gặp nhau”.

Những hòn đảo đầy cát ngoài khơi và thảm cỏ biển rộng lớn khiến vùng Vịnh trở thành môi trường sống lý tưởng để làm tổ và sinh sản. Rừng ngập mặn rộng lớn và cấu trúc rạn san hô tạo ra những vườn ươm được bảo vệ cho cá heo, chim biển và cá voi. Tuy nhiên, vào mùa xuân, mùa sinh sản theo truyền thống của chúng, chiến tranh lại diễn ra ác liệt.

Chỉ những sinh vật biển có sức sinh tồn “cứng rắn” nhất mới tồn tại được ở vùng biển này. Vịnh Ba Tư không chỉ là một trong những vùng biển nóng nhất thế giới mà còn có sự thay đổi nhiệt độ mạnh mẽ trong suốt cả năm.

Ví dụ, nước gần thành phố Kuwait có nhiệt độ từ mức cao nhất khoảng 36 độ C vào mùa hè đến mức thấp nhất khoảng 16 độ C.

Razan Khalifa Al Mubarak, đặc phái viên của Bộ trưởng Bộ Ngoại giao về Thiên nhiên của UAE, đã kêu gọi chấm dứt các cuộc tấn công vào vùng Vịnh trong một bài xã luận đầu năm nay.

Bà viết: "Mặc dù chi phí tài chính của thiệt hại có thể tính toán được nhưng sự mất mát của hệ sinh thái và các loài thì không thể. Một khi xuống cấp, các hệ thống (sinh thái) này có thể không phục hồi được".

Sự ô nhiễm ở vùng Vịnh mang đến những thách thức đặc biệt vì vùng nước tương đối nông và có diện tích nhỏ. Nó cũng chỉ có một điểm vào và ra duy nhất nối nó với đại dương mở: Eo biển Hormuz, dẫn vào Vịnh Oman và Ấn Độ Dương ở xa hơn. Điều này có nghĩa là các chất ô nhiễm có xu hướng không phân tán hoặc pha loãng dễ dàng.

Dãy san hô cùng hệ sinh thái đa dạng ở Vùng Vịnh - Ảnh: Getty

Giáo sư Riegl nhận định với CNN: “Nếu chúng ta lấy một giọt dầu và cho vào vùng nước phía Iran của dòng chảy vào vùng Vịnh, thì một năm sau nó sẽ ở Kuwait, hai năm sau nó sẽ ở phía Oman của vùng Vịnh và trôi ra ngoài đó”.

Riegl nhận định rằng Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991 sẽ là một câu chuyện mang tính cảnh báo. Lực lượng Iraq rút lui đã đốt cháy hàng trăm giếng dầu ở Kuwait, tạo ra thảm họa môi trường khắp vùng Vịnh. “Các bờ biển bị ảnh hưởng nặng nề. Trên thực tế, ở nhiều khu vực của Ả Rập Saudi, nếu bạn đào xuống cát, vẫn còn dầu cũ ở đó. Rất khó để loại bỏ nó".

Một mối lo ngại nữa là thực tế là hàng chục triệu cư dân vùng Vịnh dựa vào các nhà máy khử muối để chuyển nước biển thành nước uống.

Sáu quốc gia thành lập Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh sản xuất khoảng một phần ba lượng nước khử muối của thế giới. Bahrain và Kuwait gần như phụ thuộc hoàn toàn vào việc khử muối cho toàn bộ nguồn nước uống. Ô nhiễm dầu ở vùng Vịnh có thể làm hỏng các cơ sở này, gây nguy hiểm cho nguồn cung cấp nước.

Khi hàng trăm triệu gallon dầu được cố ý xả vào Vịnh Ba Tư trong chiến tranh Iraq, Kuwait phải dựa vào Ả Rập Saudi, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước khác để cung cấp hàng trăm tàu ​​chở nước và xe tải để vận chuyển nước đóng chai.