Hiểu đúng CBAM, doanh nghiệp nhiều cơ hội vào thị trường EU

CBAM không đơn thuần là một khoản thu mới

Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đã bước vào giai đoạn vận hành chính thức từ ngày 1/1/2026. Theo quy định mới nhất, các nhà nhập khẩu ở 6 nhóm mặt hàng, bao gồm: thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro bắt buộc phải tuân thủ luật chơi mới.

Cụ thể, các đơn vị này phải bù đắp lượng phát thải phát sinh trong quá trình sản xuất bên ngoài lãnh thổ EU. Cách duy nhất để thực hiện là mua các chứng chỉ CBAM tương ứng với khối lượng carbon đã xả ra môi trường.

Mức giá 75,36 euro/tấn CO2 được Ủy ban châu Âu tính toán dựa trên giá đấu giá trung bình của Hệ thống mua bán phát thải EU (EU ETS). Việc liên kết trực tiếp với EU ETS nhằm tạo ra một mặt bằng chung. Đồng thời, bảo sự cạnh tranh công bằng tuyệt đối giữa các nhà sản xuất nội khối và các doanh nghiệp xuất khẩu từ nước ngoài.

Theo lộ trình, các nhà nhập khẩu EU sẽ bắt đầu mua chứng chỉ từ ngày 1/2/2027 để chi trả cho lượng hàng hóa đã nhập khẩu trong năm 2026. Hạn chót để nộp báo cáo và nộp chứng chỉ lần đầu được ấn định vào ngày 30/9/2027.

Phát triển bền vững mang lại cơ hội cho doanh nghiệp Việt. 

Chia sẻ tại toạ đàm trong khuôn khổ Hội thảo “Thực hành thương mại bền vững để xuất khẩu hiệu quả cho doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ và doanh nghiệp có trách nhiệm giới” do VCCI tổ chức mới đây, ông Nguyễn Hải Minh, Phó Chủ tịch EuroCham tại Việt Nam cho rằng, thị trường EU từ lâu được đánh giá là thị trường có tiêu chuẩn cao, không chỉ đối với chất lượng sản phẩm mà ngày càng chú trọng các yêu cầu về môi trường, lao động, quản trị và phát triển bền vững. Với các doanh nghiệp xuất khẩu, điều này đồng nghĩa cạnh tranh tại EU không còn đơn thuần là câu chuyện về giá cả hay chất lượng hàng hóa.

Cũng theo Phó Chủ tịch EuroCham tại Việt Nam, phát triển bền vững đã trở thành một định hướng lâu dài của EU. Các yêu cầu này ngày càng được đưa vào hoạt động thương mại, từ các cam kết trong những Hiệp định Thương mại tự do (FTA) thế hệ mới đến các quy định liên quan đến báo cáo, thẩm định chuỗi cung ứng và carbon. Doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp châu Âu vì vậy cũng phải từng bước đáp ứng những tiêu chuẩn này.

Một trong những chính sách nhận được nhiều sự quan tâm của doanh nghiệp Việt Nam khi xuất khẩu vào thị trường EU đó là CBAM. Ông Nguyễn Hải Minh cho rằng, CBAM thường được nhìn nhận như một rào cản mới, khiến hàng hóa xuất khẩu sang châu Âu phải chịu thêm một khoản thuế hoặc chi phí.

“Cách hiểu đó đúng nhưng chưa hoàn toàn phản ánh đúng tinh thần của EU. EU không đặt mục tiêu thu thêm tiền từ những mặt hàng như thép, xi măng của Việt Nam xuất khẩu vào thị trường này. Vấn đề là các mặt hàng này sản xuất tại EU đã phải chịu chi phí carbon, vì vậy hàng hóa nhập khẩu vào EU cũng phải chịu chi phí tương ứng để bảo đảm công bằng trong cạnh tranh”, ông Nguyễn Hải Minh phân tích.

Điểm quan trọng là nếu những nước xuất khẩu như Việt Nam xây dựng được cơ chế định giá và thu chi phí carbon trong nước thì khoản chi phí đã thực hiện sẽ được tính đến khi xác định nghĩa vụ CBAM.

“Khi đó, khoản tiền này không thuộc về EU mà Việt Nam là bên thu. Vì vậy, theo tôi, cần nhìn CBAM ở góc độ EU muốn tạo ra một sân chơi công bằng, đồng thời khuyến khích các quốc gia khác xây dựng cơ chế để doanh nghiệp từng bước giảm phát thải, hướng tới trung hòa carbon và bảo vệ môi trường”, ông Nguyễn Hải Minh nhấn mạnh. 

Từ góc nhìn đó, có thể thấy tinh thần của CBAM trước hết là tạo ra một sân chơi công bằng hơn giữa hàng hóa được sản xuất tại EU và hàng hóa nhập khẩu. Xa hơn, cơ chế này còn hướng tới khuyến khích các quốc gia đối tác cùng thúc đẩy giảm phát thải và xây dựng các cơ chế carbon phù hợp. 

Điều này cũng cho thấy, thay vì chỉ nhìn CBAM như một khoản chi phí gia tăng, doanh nghiệp Việt Nam cần hiểu rõ logic của chính sách để xác định những việc phải chuẩn bị. Khi yêu cầu về phát triển bền vững ngày càng trở thành một phần của thương mại quốc tế, khả năng đo lường phát thải, quản trị dữ liệu, giảm cường độ carbon và minh bạch chuỗi sản xuất sẽ dần trở thành một phần trong năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

 Để gia tăng cơ hội xuất khẩu, doanh nghiệp cần đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của châu Âu.

Từ sức ép tuân thủ đến lợi thế cạnh tranh

Ở góc nhìn tương tự, TS. Nguyễn Thị Thu Trang - Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), nguyên Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập - VCCI cho rằng, cần nhìn CBAM đầy đủ hơn thay vì chỉ coi đây là yêu cầu “khó tính” của thị trường EU.

Qua quá trình VCCI nghiên cứu và hỗ trợ doanh nghiệp về CBAM, bà Nguyễn Thị Thu Trang cho rằng cơ chế này có thể được nhìn nhận như một cơ hội. Bởi EU đã áp dụng hệ thống định giá phát thải đối với các doanh nghiệp của mình, việc xây dựng CBAM nhằm giải quyết sự chênh lệch giữa doanh nghiệp sản xuất tại EU đang phải chịu chi phí carbon với hàng hóa nhập khẩu chưa chịu nghĩa vụ tương đương.

Theo phân tích của bà Nguyễn Thị Thu Trang, CBAM hướng tới ít nhất ba mục tiêu: Thứ nhất, tạo sự cân bằng về cạnh tranh giữa hàng sản xuất tại EU và hàng nhập khẩu ở cùng một mặt hàng tại thị trường EU; Thứ hai, hạn chế nguy cơ doanh nghiệp chuyển hoạt động sản xuất ra khỏi EU để tránh chi phí carbon, qua đó dịch chuyển phát thải sang quốc gia khác; Thứ ba, thúc đẩy các đối tác thương mại xây dựng những chính sách tương tự nhằm giảm phát thải.

Đáng chú ý, vấn đề không chỉ nằm ở việc doanh nghiệp sẽ phải trả bao nhiêu chi phí khi hàng hóa vào EU. Bởi nếu quốc gia xuất khẩu xây dựng được cơ chế định giá và thu chi phí carbon trong nước thì phần chi phí carbon đã được thực hiện tại nước xuất khẩu sẽ được tính đến trong cơ chế áp dụng của EU. Nhìn từ góc độ này, mục tiêu không phải đơn thuần là chuyển một khoản tiền từ doanh nghiệp xuất khẩu sang EU, mà còn khuyến khích các quốc gia xây dựng công cụ giảm phát thải của chính mình.

Đây cũng chính là điểm có thể mở ra cơ hội cho Việt Nam. Khi cơ chế thị trường carbon trong nước được phát triển, cùng với hệ thống đo đếm, báo cáo và quản lý phát thải ngày càng hoàn thiện, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực để đầu tư vào công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng, quản trị phát thải và cải thiện hiệu quả sản xuất.

Với từng doanh nghiệp, việc chuẩn bị sớm còn có ý nghĩa lớn hơn. Trong bối cảnh các nhà nhập khẩu và doanh nghiệp châu Âu ngày càng phải thực hiện trách nhiệm báo cáo, thẩm định chuỗi cung ứng, họ sẽ cần những nhà cung cấp có khả năng cung cấp thông tin rõ ràng, minh bạch và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Khi đó, doanh nghiệp Việt Nam nào chủ động kiểm kê phát thải, xây dựng dữ liệu sản xuất, từng bước giảm lượng carbon trong sản phẩm và chứng minh được quá trình chuyển đổi sẽ có nhiều lợi thế hơn khi làm việc với đối tác. Ngược lại, doanh nghiệp chậm thích ứng có thể gặp khó khăn không chỉ bởi chi phí CBAM mà còn bởi yêu cầu ngày càng cao từ chính người mua.

Theo các chuyên gia, đây cũng là sự thay đổi đáng chú ý trong thương mại với EU. Trước đây, doanh nghiệp có thể chủ yếu tập trung vào giá và chất lượng; nhưng hiện nay, khả năng đáp ứng các tiêu chí phát triển bền vững đang ngày càng trở thành một phần trong quyết định lựa chọn nhà cung cấp của các doanh nghiệp châu Âu.

Bởi vậy, CBAM có thể tạo sức ép trong ngắn hạn, nhất là đối với những doanh nghiệp chưa có hệ thống quản trị carbon và còn hạn chế về nguồn lực. Nhưng ở chiều ngược lại, đây cũng là động lực thúc đẩy doanh nghiệp thay đổi phương thức sản xuất, sử dụng năng lượng hiệu quả hơn, minh bạch hóa dữ liệu và từng bước đáp ứng những chuẩn mực cao hơn của thị trường thế giới.