Hộ kinh doanh đối mặt nhiều thách thức về thị trường và chi phí tuân thủ

Khu vực 6,1 triệu hộ kinh doanh giữ vai trò trụ cột sinh kế

Sáng 23/4, tại Tọa đàm công bố kết quả Điều tra Hộ kinh doanh năm 2026 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam tổ chức, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký VCCI cho biết cuộc khảo sát được thực hiện từ tháng 2 đến tháng 4/2026 với 1.001 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành phố trên cả nước. Trong đó, 64,69% hộ hoạt động tại khu vực đô thị, 35,31% tại khu vực nông thôn; lĩnh vực bán lẻ chiếm tỷ trọng lớn nhất với 90,1%, tiếp đến là dịch vụ ăn uống với 5,3%.

Ông Đậu Anh Tuấn phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Hải Anh

Theo VCCI, đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động, tạo việc làm cho gần 10 triệu lao động và đóng góp hơn 32.840 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước. Đây là khu vực có độ phủ rộng, linh hoạt và gắn chặt với đời sống kinh tế, xã hội ở cả đô thị lẫn nông thôn.

Phát biểu tại tọa đàm, ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh hộ kinh doanh không chỉ đóng góp vào tăng trưởng, mà còn mang lại sự năng động cho nền kinh tế. “Họ len lỏi vào mọi ngóc ngách, cung cấp hàng hóa, dịch vụ đến những khu vực mà doanh nghiệp khó tiếp cận”, ông nói.

Kết quả khảo sát năm 2026 cho thấy phần lớn hộ vẫn duy trì được hoạt động, song hiệu quả chưa cao. Có tới 73,7% hộ cho biết chỉ “lãi ít”, 12,9% hòa vốn, trong khi tỷ lệ đạt mức lợi nhuận như kỳ vọng chỉ chiếm 1,9%. Hơn 81% hộ ghi nhận doanh thu giảm trong năm 2025, khoảng 75% cho biết lượng khách hàng sụt giảm.

Biên lợi nhuận mỏng khiến nhiều hộ gặp khó trong việc tích lũy để tái đầu tư hoặc mở rộng sản xuất, kinh doanh. Từ đó, xu hướng “giữ nhịp” trở nên phổ biến: 60,8% hộ dự kiến duy trì quy mô hiện tại trong 2 năm tới, 33% có xu hướng thu hẹp và chỉ 1,8% có ý định mở rộng.

Một điểm đáng chú ý từ kết quả điều tra là các vấn đề liên quan đến pháp lý và tuân thủ đang trở thành mối quan tâm lớn đối với nhiều hộ kinh doanh. Có tới 73,3% hộ cho biết các yếu tố này ảnh hưởng lớn đến hoạt động, cao hơn so với các nhóm khó khăn khác như thị trường, đầu vào hay nguồn lực.

Cụ thể, nhiều hộ phản ánh gặp vướng mắc trong việc thực hiện hóa đơn điện tử, hạch toán chi phí cũng như cập nhật chính sách mới. Thời gian dành cho việc tìm hiểu và tuân thủ quy định cũng là yếu tố tạo áp lực đáng kể.

Theo VCCI, bên cạnh chi phí tài chính, chi phí tuân thủ còn thể hiện ở thời gian, công sức và cả áp lực tâm lý đối với chủ hộ. Nếu quy định được thiết kế theo hướng dễ hiểu, dễ áp dụng và phù hợp với thực tế, gánh nặng này sẽ giảm đáng kể.

Khảo sát cũng cho thấy khi quy mô kinh doanh tăng, mức độ phức tạp trong tuân thủ có xu hướng gia tăng. Điều này phần nào ảnh hưởng đến quyết định mở rộng của các hộ, khi lợi ích từ tăng trưởng chưa thực sự tương xứng với chi phí phát sinh.

Cải cách, tạo thuận lợi cho người thực thi

Từ các kết quả khảo sát, VCCI cho rằng cải cách môi trường kinh doanh trong thời gian tới cần tiếp tục hướng tới mục tiêu tạo thuận lợi cho người thực thi, đặc biệt là khu vực hộ kinh doanh, vốn chủ yếu là các đơn vị nhỏ và siêu nhỏ.

Theo đó, việc đơn giản hóa các quy định về thuế, kế toán và hóa đơn điện tử theo hướng rõ ràng, dễ hiểu sẽ giúp các hộ dễ tiếp cận và thực hiện hơn. Cùng với đó, các công cụ hỗ trợ như phần mềm kế toán đơn giản, tài liệu hướng dẫn bằng ngôn ngữ phổ thông, hay cơ chế tư vấn trực tiếp tại địa phương được kỳ vọng sẽ góp phần giảm chi phí tuân thủ.

Một điểm đáng chú ý là mức độ hiểu biết chính sách có liên quan đến xu hướng phát triển của hộ kinh doanh. Những hộ nắm rõ quy định thường chủ động hơn trong việc duy trì, mở rộng hoạt động hoặc cân nhắc chuyển đổi lên doanh nghiệp. Ngược lại, phần lớn hộ chưa có ý định chuyển đổi do còn băn khoăn về thủ tục, chi phí và yêu cầu quản lý.

Điều này cho thấy, bên cạnh hoàn thiện thể chế, việc tăng cường truyền thông, phổ biến chính sách theo cách dễ tiếp cận, phù hợp với từng nhóm đối tượng là rất cần thiết.

Từ thực tiễn khảo sát, VCCI khuyến nghị các chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh cần được thiết kế theo hướng linh hoạt, phù hợp với đặc điểm của từng nhóm.

Trong đó, nhóm hộ quy mô nhỏ, phụ thuộc hoàn toàn vào hoạt động kinh doanh như nguồn sinh kế cần được ưu tiên hỗ trợ về khả năng thích ứng và tuân thủ. Nhóm hộ có quy mô lớn hơn, có nhu cầu mở rộng, ký kết hợp đồng hoặc huy động vốn có thể được khuyến khích từng bước tiếp cận mô hình doanh nghiệp.

Bà Phạm Chi Lan phát biểu tại sự kiện. Ảnh: HA

Tại sự kiện bà Phạm Chi Lan - nguyên Phó Chủ tịch VCCI cũng cho rằng một môi trường kinh doanh thuận lợi không chỉ là môi trường có ít rào cản, mà còn là nơi các quy định được xây dựng theo hướng “dễ hiểu, dễ thực hiện và có thể dự đoán”.