Hoàn thiện cơ chế quản lý phát thải, mở đường cho thị trường carbon

Hoàn thiện thể chế, chuẩn hóa quản lý phát thải

Chuyển đổi xanh đang đặt ra yêu cầu mới đối với quản lý nhà nước và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Khi tiêu chuẩn môi trường ngày càng trở thành điều kiện tiếp cận thị trường, giảm phát thải không chỉ là trách nhiệm tuân thủ mà còn gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Kho cảng LNG Thị Vải góp phần giảm phát thải khí nhà kính bằng cách cung cấp nguồn năng lượng sạch hơn so với một số nhiên liệu hóa thạch khác.

Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV xác định bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và chuyển đổi xanh phải trở thành nền tảng, động lực đổi mới mô hình phát triển, nâng cao chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Kết luận đặt mục tiêu đến năm 2030, kinh tế xanh chiếm 10% GDP, tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp đạt tối thiểu 26,1%, phát thải khí nhà kính quốc gia giảm ít nhất 9% so với kịch bản phát triển thông thường. Để hiện thực hóa các mục tiêu này, hoàn thiện thể chế và công cụ kinh tế phục vụ giảm phát thải là yêu cầu quan trọng.

Thực hiện định hướng trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng dự thảo Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi, bổ sung nhằm thể chế hóa các chủ trương mới, tháo gỡ vướng mắc trong thực thi pháp luật, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và cắt giảm thủ tục hành chính. Đáng chú ý, dự thảo bổ sung quy định về thị trường carbon trong nước theo hướng công khai, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Song song với sửa đổi Luật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường về ứng phó với biến đổi khí hậu, cụ thể hóa các quy định về quản lý phát thải và vận hành thị trường carbon. Dự thảo tập trung vào bốn nhóm chính sách: thích ứng với biến đổi khí hậu, quản lý phát thải khí nhà kính, phát triển thị trường carbon và bảo vệ tầng ozone. Trong đó, các cơ sở có mức phát thải từ 3.000 tấn CO2 tương đương mỗi năm thuộc diện phải kiểm kê. Một số cơ sở trong lĩnh vực năng lượng, công nghiệp, vận tải, thương mại và xử lý chất thải cũng phải thực hiện kiểm kê khi đáp ứng tiêu chí quy định.

Tại hội thảo tham vấn dự thảo Nghị định ngày 10/11, nhiều bộ, ngành, hiệp hội và doanh nghiệp đã đóng góp ý kiến nhằm hoàn thiện quy định theo hướng sát thực tiễn sản xuất, kinh doanh. Đại diện Bộ Công Thương cho biết, qua quá trình thí điểm phân bổ hạn ngạch cho các nhà máy nhiệt điện, cơ sở sản xuất thép và xi măng, cần tiếp tục chuẩn hóa dữ liệu đầu vào, phương pháp tính và quy trình thẩm định. Bộ kiến nghị đánh giá đầy đủ kết quả thí điểm, hoàn thiện cơ sở dữ liệu, cân nhắc tiến độ thực hiện và làm rõ thẩm quyền, nguồn lực triển khai.

Đại diện Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đề nghị làm rõ ranh giới cơ sở phát thải, phạm vi phát thải trực tiếp và gián tiếp, đặc biệt đối với nhà máy thủy điện và cơ sở phát điện trên hải đảo. Việc phân biệt cơ sở có nghĩa vụ kiểm kê với cơ sở được phân bổ hạn ngạch cũng cần cụ thể, tránh phát sinh thủ tục không cần thiết.

Đối với phương pháp phân bổ hạn ngạch, đại diện Tập đoàn Hòa Phát đề nghị ngành thép cần phân biệt công nghệ lò cao và lò điện. Với các khu liên hợp, ranh giới tính phát thải phải tương ứng với sản lượng thép thô, đồng thời ghi nhận những giải pháp tận dụng nhiệt dư, khí thừa để giảm phát thải.

Với ngành điện, EVN và đại diện Bộ Công Thương đề nghị bổ sung trường hợp điều chỉnh hạn ngạch khi nhà máy nhiệt điện phải tăng sản lượng theo yêu cầu điều độ, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Đây là yếu tố cần tính đến để cơ chế quản lý phát thải phù hợp với yêu cầu vận hành hệ thống điện và thực tế sản xuất. Các đại biểu cũng đề nghị công khai nguồn dữ liệu, hệ số và phương pháp phân bổ để doanh nghiệp có thể kiểm tra, đối chiếu; đồng thời bổ sung cơ chế phản hồi, giải quyết kiến nghị khi phát sinh sai lệch.

Đối với thị trường carbon, nội dung được quan tâm là tiêu chuẩn tín chỉ, quy định đấu giá, bù trừ và phòng ngừa tính hai lần đối với cùng một kết quả giảm phát thải. Đại diện lĩnh vực lâm nghiệp đề nghị phân biệt rõ việc cấp trùng, sử dụng trùng và tuyên bố trùng tín chỉ carbon; đồng thời xây dựng cơ chế dự phòng đối với rủi ro đảo ngược kết quả giảm phát thải do cháy rừng, thiên tai.

Khơi thông giao dịch, tạo động lực cho doanh nghiệp

Cùng với hoàn thiện thể chế, hạ tầng giao dịch thị trường carbon trong nước đang từng bước được hình thành. Theo Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), sau khi khai trương ngày 29/6, thị trường carbon đã vận hành đồng bộ, an toàn. Tổng hạn ngạch đăng ký đạt hơn 510 triệu tấn, trong đó hơn 1.200 tấn CO2 tương đương được giao dịch, với giá trị hơn 161 triệu đồng. Hệ thống đăng ký quốc gia ghi nhận 92 tổ chức tham gia, chủ yếu thuộc các lĩnh vực thép, xi măng và nhiệt điện.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Nguyễn Phương Nam, Tổng Giám đốc Công ty Tư vấn và Dịch vụ đổi mới khí hậu KLINOVA cho rằng, nền tảng pháp lý cho thị trường carbon cơ bản đã được hình thành. Giai đoạn tiếp theo cần tập trung hoàn thiện quy định về phương thức giao dịch, xác định giá, kiểm chứng kết quả giảm phát thải và bảo đảm quyền lợi của các chủ thể tham gia.

Theo TS. Nguyễn Phương Nam, một thị trường carbon hiệu quả cần có sự tham gia của nhiều chủ thể, không chỉ người mua và người bán mà còn cả các tổ chức trung gian, tư vấn, môi giới và đơn vị cung cấp dịch vụ hỗ trợ giao dịch. Những đơn vị này có vai trò kết nối cung - cầu, cung cấp thông tin, hỗ trợ định giá và quản trị rủi ro, góp phần tăng thanh khoản cho thị trường.

Một nội dung cần tiếp tục cụ thể hóa là cơ chế giao dịch tín chỉ carbon. Cần xác định rõ chủ thể được phép mua, bán tín chỉ trên sàn và cách thức kết nối tín chỉ với nhu cầu tuân thủ của doanh nghiệp thiếu hạn ngạch. Đối với nhà đầu tư phát triển dự án tạo tín chỉ carbon, cần làm rõ lượng tín chỉ được giao dịch trong nước, lượng có thể chuyển nhượng quốc tế và phương án xử lý tín chỉ chưa bán được.

Theo chuyên gia, khi các quy định được minh bạch, doanh nghiệp sẽ có cơ sở đánh giá rủi ro, khả năng sinh lời và hiệu quả đầu tư của dự án giảm phát thải. Kết quả giảm phát thải được xác lập, kiểm chứng và có cơ chế giao dịch rõ ràng có thể trở thành tài sản có giá trị kinh tế, tạo thêm nguồn lực cho các dự án công nghệ sạch và sản xuất hiệu quả hơn.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên yêu cầu hoàn thiện dự thảo Nghị định theo hướng sát thực tiễn, bảo đảm tính khả thi đối với doanh nghiệp, đồng thời làm rõ trách nhiệm quản lý và cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương. Thứ trưởng giao Cục Biến đổi khí hậu tiếp thu ý kiến, rà soát các quy định về kiểm kê khí nhà kính, phân bổ hạn ngạch và tổ chức thực hiện, sớm hoàn thiện hồ sơ trình Chính phủ, phấn đấu để Nghị định có hiệu lực đồng thời với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường từ ngày 1/3/2027. Khi hành lang pháp lý được hoàn thiện, dữ liệu phát thải được chuẩn hóa và hoạt động giao dịch được thực hiện minh bạch, thị trường carbon sẽ có thêm điều kiện phát triển, tạo động lực để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao năng lực cạnh tranh.