Hoàn thiện thể chế, tạo động lực phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa

Lấy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính

Góp ý dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV), ĐBQH Tạ Đình Thi đánh giá dự thảo Luật đã thể chế hóa chủ trương xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính; đồng thời xác định phát triển kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia. Từ định hướng đó, đại biểu tập trung góp ý vào một nội dung mang tính đột phá, đồng thời cũng là điểm nghẽn lớn hiện nay, đó là chính sách phát triển doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, đặc biệt là thúc đẩy các đại học khởi nghiệp. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để vừa khơi thông nguồn lực, khơi dậy sức sáng tạo, vừa phát huy hài hòa vai trò của Nhà nước và thị trường trong phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo.

ĐBQH Tạ Đình Thi phát biểu thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

Trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ và thực tiễn Việt Nam, ĐBQH Tạ Đình Thi đề nghị, cân nhắc bổ sung quy định cụ thể về quyền tự chủ và cơ chế đối ứng dành cho các trường đại học khi tham gia hệ sinh thái khởi nghiệp. Cùng với đó, cần thiết kế lại cơ chế vốn mồi của Nhà nước theo hướng dẫn dắt dòng vốn tư nhân, tạo điều kiện huy động và phát huy hiệu quả các nguồn lực xã hội cho hoạt động khởi nghiệp sáng tạo.

Theo đại biểu, Nhà nước cần thực hiện vai trò kiến tạo thể chế, trong khi thị trường quyết định người thắng cuộc. Cách tiếp cận này sẽ tạo cú hích chuyển từ tư duy “hỗ trợ” sang “kiến tạo”, góp phần biến các trường đại học thành những “lò ấp” công nghệ, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp nhỏ và vừa khởi nghiệp sáng tạo trở thành lực lượng tiên phong đưa Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên mới.

ĐBQH Tạ Đình Thi cũng dẫn chứng trên thế giới, nhiều mô hình đại học khởi nghiệp đã trở thành điểm sáng, là kinh nghiệm phù hợp để Việt Nam nghiên cứu, học tập. Không chỉ cung cấp nguồn nhân lực có hàm lượng tri thức cao, các trường đại học, cao đẳng còn giữ vai trò then chốt trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Đồng thời, đại biểu cho rằng cần thể chế hóa mạnh mẽ hơn nữa mô hình "Đại học khởi nghiệp" và cơ chế hợp tác công - tư - học thuật (Mục 2, Điều 18 và Điều 19). Hiện nay, các trường đại học của chúng ta mới chỉ dừng lại ở việc "dạy" khởi nghiệp, chưa thực sự "làm" khởi nghiệp. Chúng ta đã cho phép các trường đại học được thành lập doanh nghiệp trực thuộc (spin-off) để thương mại hóa tài sản trí tuệ từ các đề tài nghiên cứu. Đại biểu đề xuất dự thảo Luật cần cụ thể hóa cơ chế "đặt hàng" của Nhà nước và doanh nghiệp lớn cho các nhóm nghiên cứu tại đại học. Dẫn chứng kinh nghiệm của Hàn Quốc cho thấy, việc yêu cầu tối thiểu 25% kinh phí R&D công được dành cho DNNVV và các viện/trường đã tạo ra cú hích rất lớn cho thương mại hóa công nghệ. Do đó, chúng ta nên nghiên cứu đưa quy định định lượng này vào dự thảo Luật.

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

Liên quan đến việc khơi thông nguồn lực tài chính cho khởi nghiệp sáng tạo (khoản 8 Điều 19), dự thảo đã có những bước tiến rất mới khi cho phép thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân và miễn thuế cho quỹ. Tuy nhiên, ĐBQH Tạ Đình Thi cho rằng, để khơi dậy dòng vốn thị trường, Nhà nước không nên chỉ đóng vai trò "cấp phép" mà phải là "nhà đầu tư mồi" (như Trung Quốc đầu tư 40% vốn mồi cho R&D).

Do đó, đại biểu đề xuất bổ sung cơ chế, đó là Nhà nước đầu tư vốn mồi vào các quỹ đầu tư mạo hiểm (thông qua Quỹ Phát triển DNNVV hoặc các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách), nhưng chấp nhận rủi ro và lợi nhuận theo cơ chế thị trường. Điều này sẽ thu hút mạnh mẽ vốn tư nhân, đồng thời thực hiện đúng quan điểm "phát huy vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, phát triển kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất" mà Nghị quyết Đại hội XIV đã đề ra.

Giảm chi phí tuân thủ phải trở thành trọng tâm của chính sách

Phát biểu góp ý dự thảo Luật, ĐBQH Nguyễn Phương Thủy cho biết, khi ban hành Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017, nhiều kỳ vọng đã được đặt ra nhằm tạo động lực phát triển cho khu vực doanh nghiệp chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động trong nền kinh tế. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy hiệu quả hỗ trợ chưa đạt như mong muốn; khả năng tiếp cận chính sách còn hạn chế, thủ tục thực hiện phức tạp, chi phí tuân thủ vẫn là gánh nặng và cơ chế hỗ trợ chưa thực sự gắn với nhu cầu cụ thể của doanh nghiệp.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị dự thảo Luật cần chuyển trọng tâm từ hỗ trợ doanh nghiệp bằng các chính sách ưu đãi sang giảm thực chất thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ pháp luật. Đây là vấn đề cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình xây dựng Luật. Theo đại biểu, khó khăn của doanh nghiệp nhỏ và vừa không chỉ nằm ở việc thiếu vốn, thiếu mặt bằng hay chưa được hưởng các ưu đãi về thuế, phí. Một gánh nặng lớn khác phát sinh thường xuyên trong suốt quá trình hoạt động là chi phí thực hiện các quy định pháp luật. Doanh nghiệp phải dành thời gian chuẩn bị hồ sơ, kê khai, báo cáo, xin cấp phép, cập nhật quy định, chứng minh điều kiện kinh doanh và thực hiện nghĩa vụ với nhiều cơ quan khác nhau. Trong khi đó, những doanh nghiệp không có bộ phận pháp chế, kế toán hay nhân sự chuyên trách thường phải tự thực hiện các công việc này hoặc thuê dịch vụ bên ngoài...

ĐBQH Nguyễn Phương Thuỷ phát biểu thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

Vì vậy, ĐBQH đại biểu Nguyễn Phương Thủy nhấn mạnh, chi phí tuân thủ không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật về thủ tục hành chính mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh và khả năng tồn tại của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, ĐBQH Nguyễn Phương Thuỷ cũng đề nghị dự thảo Luật cần thể hiện rõ hơn một nguyên tắc, đó là "Chính sách phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa phải đi liền với yêu cầu giảm thiểu chi phí tuân thủ, đơn giản hóa thủ tục và tạo thuận lợi tối đa cho doanh nghiệp tiếp cận chính sách".

Trong đó, nguyên tắc này cần được cụ thể hóa bằng một số giải pháp. Một là, rà soát thủ tục và nghĩa vụ tuân thủ theo hướng tương xứng với quy mô, năng lực và mức độ rủi ro của doanh nghiệp. Hai là, chuyển từ yêu cầu doanh nghiệp cung cấp thông tin nhiều lần sang tăng cường kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước theo quy định của pháp luật. Ba là, khi xây dựng chính sách ưu đãi, cần xem xét đồng thời toàn bộ quy trình để doanh nghiệp được hưởng ưu đãi, từ điều kiện, hồ sơ, thời hạn xử lý đến chi phí thực hiện. Bốn là, cần đánh giá hiệu quả chính sách bằng những kết quả cụ thể: doanh nghiệp giảm được bao nhiêu bước thủ tục, bao nhiêu thời gian, bao nhiêu chi phí; không chỉ bằng số lượng doanh nghiệp được hỗ trợ hoặc tổng số tiền ngân sách đã chi.

Ngoài ra, ĐBQH Nguyễn Phương Thủy nhấn mạnh là nâng cao hiệu quả hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đồng thời, cần xây dựng chính sách có tầm nhìn dài hạn và mở rộng khả năng thích ứng với các mô hình kinh doanh mới. Đặc biệt, dự thảo Luật đã đề cập đến đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, khởi nghiệp sáng tạo và hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị nghiên cứu làm rõ hơn khả năng tiếp cận chính sách của những doanh nghiệp có rất ít lao động nhưng sử dụng công nghệ để tạo ra giá trị lớn. Theo đó, có thể xem xét bổ sung các hình thức hỗ trợ phù hợp như tiếp cận hạ tầng tính toán và công cụ AI với chi phí hợp lý, dữ liệu hợp pháp, dịch vụ pháp lý - kế toán, đào tạo và kết nối thị trường. Việc thiết kế chính sách không chỉ căn cứ vào quy mô lao động, doanh thu mà còn cần tính đến đặc điểm công nghệ và năng lực tạo giá trị của doanh nghiệp...

Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa cần đi vào thực chất

Còn ĐBQH Hồ Sỹ Hùng cho rằng, chính sách phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa cần xác định rõ trọng tâm, đối tượng và lĩnh vực ưu tiên, tránh dàn trải. Trong đó, cần chú trọng vai trò kết nối của doanh nghiệp, lựa chọn những ngành hàng, lĩnh vực then chốt, có ý nghĩa nền tảng; đồng thời gắn hoạt động hỗ trợ với xây dựng các chuỗi liên kết và kết nối thị trường, bảo đảm mang lại giá trị thiết thực.

Theo đại biểu, các cơ chế, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được cụ thể hóa rõ hơn, thể hiện tính đặc thù và mức độ hỗ trợ thực chất. Việc rà soát, sửa đổi quy định cần tập trung vào những lĩnh vực thiết yếu như tín dụng, đào tạo, tư vấn pháp lý, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Đối với các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp siêu nhỏ, trong đó có hỗ trợ về kế toán, kê khai thuế, đại biểu đề nghị làm rõ nội dung và mức độ hỗ trợ, bảo đảm phù hợp với nhu cầu thực tế. Các quy định không nên chỉ dừng ở nguyên tắc khuyến khích chung hoặc dẫn chiếu đến pháp luật hiện hành mà cần xác định rõ cơ chế thực hiện và đối tượng thụ hưởng.

ĐBQH Hồ Sỹ Hùng phát biểu thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

ĐBQH Hồ Sỹ Hùng cũng đề nghị làm rõ cơ chế kiểm tra, đánh giá chính sách hỗ trợ theo kết quả đầu ra. Theo đại biểu, cần quy định cụ thể mối quan hệ giữa đánh giá kết quả với yêu cầu tuân thủ pháp luật, quản lý và sử dụng kinh phí, tài sản được hỗ trợ. Việc kiểm tra, đánh giá cần bảo đảm thống nhất, khả thi, tránh tình trạng vừa yêu cầu đánh giá theo kết quả đầu ra, vừa duy trì các thủ tục có thể làm gia tăng gánh nặng cho doanh nghiệp. Cơ chế thực hiện phải vừa bảo đảm hiệu quả chính sách, vừa đáp ứng yêu cầu quản lý, sử dụng nguồn lực đúng quy định.

Về huy động nguồn lực ngoài ngân sách nhà nước, ĐBQH Hồ Sỹ Hùng cho rằng cần chú trọng tính linh hoạt trong quản lý và sử dụng nguồn tài trợ của tổ chức, cá nhân, nhất là đối với các hoạt động hỗ trợ có chất lượng cao, liên quan đến công nghệ cao. Đối với việc tổ chức các chương trình hỗ trợ, cần cân nhắc mức độ phân công giữa bộ, ngành và địa phương, tránh tạo thêm gánh nặng trong quá trình triển khai. Theo đó, nên xác định khung mục tiêu và các yêu cầu cơ bản, đồng thời tạo điều kiện để bộ, ngành, địa phương chủ động xây dựng chương trình phù hợp với đặc điểm từng ngành, lĩnh vực và địa bàn.

Đề cập đến hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, đại biểu cho rằng cần xác định rõ mục tiêu, phạm vi và cách thức tổ chức thực hiện, tránh thiết kế mô hình quá rộng, toàn diện nhưng khó triển khai hiệu quả. Thay vì tạo lập một hệ thống tổ chức cứng nhắc, cần phát huy nguồn lực, năng lực chuyên môn của các tổ chức, cá nhân đang cung cấp dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp. Đồng thời, cần cân nhắc quy định về trách nhiệm của các tổ chức xã hội, tổ chức nghề nghiệp, tránh tạo ra sự phân tách không cần thiết giữa các chủ thể tham gia.

Đại biểu nhấn mạnh, việc hoàn thiện chính sách cần hướng đến xác định rõ trọng tâm, cụ thể hóa cơ chế hỗ trợ, làm rõ phương thức kiểm tra, đánh giá, tăng tính linh hoạt trong huy động nguồn lực và phát huy năng lực của các tổ chức có chuyên môn, qua đó nâng cao tính thiết thực, khả thi của chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Liên quan đến cơ chế thử nghiệm, ĐBQH Tạ Đình Thi cho rằng, cần tạo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) và đơn giản hóa tối đa thủ tục cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo (khoản 3 Điều 19). Trên thực tế, Nghị quyết 57-NQ/TW yêu cầu "xóa bỏ tư duy không quản được thì cấm". Dự thảo đã có quy định về hỗ trợ thử nghiệm có kiểm soát sản phẩm, dịch vụ mới. Tuy vậy, đại biểu đề nghị cần quy định rõ hơn trách nhiệm của các Bộ, ngành trong việc chấp nhận rủi ro khi cho phép thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới (như Fintech, công nghệ y tế, kinh tế số). Đồng thời, các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp cần được hưởng cơ chế miễn trừ trách nhiệm hành chính đối với những rủi ro khách quan trong quá trình thử nghiệm, trừ khi vi phạm pháp luật nghiêm trọng.