Khai mở tiềm năng 'kinh tế bạc' từ góc nhìn an ninh phi truyền thống

Tọa đàm nhằm làm rõ nội hàm, cấu trúc và xu thế phát triển "kinh tế bạc" trên thế giới và ở Việt Nam; xác định vị trí của "kinh tế bạc" trong mô hình tăng trưởng mới và chiến lược phát triển quốc gia; đánh giá thực trạng già hóa dân số và tiềm năng thị trường "kinh tế bạc" ở Việt Nam; đề xuất khung chính sách phát triển "kinh tế bạc", phát huy tiềm năng và nguồn lực "kinh tế bạc" giai đoạn 2026-2030 dưới góc nhìn an ninh phi truyền thống…

Toàn cảnh tọa đàm

Giải pháp quan trọng bảo đảm an sinh trong bối cảnh già hóa dân số

Phát biểu tại tọa đàm, Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống nhấn mạnh, người cao tuổi không chỉ là đối tượng cần được quan tâm mà còn giữ vai trò đặc biệt trong xã hội khi vừa là trung tâm, vừa là chủ thể, đồng thời là người thụ hưởng các chính sách phát triển. Đây là nguồn lực quốc gia quan trọng cần được nhìn nhận và khai thác hiệu quả trong bối cảnh hiện nay.

Từ thực tiễn đó, ông đặt ra 3 vấn đề lớn cần được nghiên cứu và giải quyết. Thứ nhất là làm thế nào để phát huy hiệu quả nguồn lực người cao tuổi, trong khi Việt Nam hiện có khoảng 16,1 triệu người cao tuổi, nhiều người vẫn có khả năng và nhu cầu tiếp tục tham gia lao động, đóng góp cho xã hội.

Thứ hai, xác định rõ người cao tuổi là trung tâm trong các chính sách an sinh, đặc biệt là chăm sóc sức khỏe, nhằm bảo đảm họ được sống khỏe mạnh, an toàn và có chất lượng cuộc sống tốt. Thứ ba, cần xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách để người cao tuổi, với vai trò là người thụ hưởng, thực sự được hưởng lợi từ thành quả phát triển, cả về vật chất lẫn tinh thần, qua đó nâng cao vị thế và chất lượng cuộc sống của nhóm dân số này trong xã hội hiện đại.

Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống - Trường Quản trị Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội phát biểu

TS Trương Xuân Cừ, đại biểu Quốc hội khóa XV, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam nhấn mạnh, "kinh tế bạc" là tổng thể các hoạt động kinh tế gắn với nhu cầu tiêu dùng, chăm sóc và phát huy vai trò của người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số. Đây là một động lực tăng trưởng mới của Việt Nam, với ba trụ cột chính: nhu cầu tiêu dùng của khoảng 17 triệu người cao tuổi; nhu cầu chăm sóc về y tế, sức khỏe, tinh thần; và vai trò của người cao tuổi như một chủ thể tham gia phát triển kinh tế.

Theo TS Trương Xuân Cừ, trong bối cảnh già hóa nhanh, Việt Nam cần thích ứng bằng việc xây dựng hệ thống an sinh xã hội bền vững, phát triển dịch vụ chăm sóc dài hạn, đồng thời hoàn thiện chính sách và thúc đẩy phát triển kinh tế bạc.

Hiện nay, kinh tế bạc tại Việt Nam đã hình thành với các hoạt động như chăm sóc y tế, phục hồi chức năng, dịch vụ dưỡng lão và ứng dụng công nghệ. Cả nước có khoảng 300 cơ sở chăm sóc người cao tuổi. Người cao tuổi tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế với khoảng 9 triệu người còn lao động, 400.000 người là chủ doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh, cùng lực lượng trí thức cao tuổi đông đảo. Kinh tế bạc ước chiếm khoảng 10% GDP. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế như thiếu khung chính sách đồng bộ, hệ thống chăm sóc chưa đáp ứng nhu cầu, chất lượng mô hình chưa cao và chưa phát huy đầy đủ vai trò của người cao tuổi.

Trên thế giới, kinh tế bạc đang phát triển mạnh. Trung Quốc có hơn 310 triệu người cao tuổi, đóng góp khoảng 6% GDP và dự kiến đạt 10%. Nhật Bản coi đây là trụ cột kinh tế với khoảng 20% GDP. Singapore cũng già hóa nhanh, kinh tế bạc dự báo đạt giá trị lớn, tạo động lực đổi mới và cơ hội cho doanh nghiệp.

TS Trương Xuân Cừ, đại biểu Quốc hội khóa XV, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam

TS Trương Xuân Cừ nhấn mạnh, phát triển kinh tế bạc mang ý nghĩa chiến lược, góp phần chuyển từ tiếp cận thụ động sang chủ động, huy động nguồn lực xã hội, đa dạng hóa an sinh và thúc đẩy chuyển đổi số an toàn. Đây không chỉ là cơ hội kinh tế mà còn là giải pháp quan trọng bảo đảm an sinh trong bối cảnh già hóa dân số.

Sức khỏe là khía cạnh quan trọng để phát triển kinh tế bạc

AHLĐ.GS.TS Nguyễn Anh Trí, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng nhìn nhận, thế mạnh cơ bản nhất của người cao tuổi là kinh nghiệm, tri thức và sự mẫu mực. Bên cạnh đó, người cao tuổi luôn trân trọng quá khứ. Đây chính là điều kiện để gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Nếu biết tận dụng những thế mạnh này, chúng ta hoàn toàn có thể phát triển hiệu quả "kinh tế bạc".

GS.TS Nguyễn Anh Trí nhấn mạnh khía cạnh quan trọng để phát triển kinh tế bạc là sức khỏe. “Trước hết, cần nhìn nhận "an ninh sức khỏe" của người cao tuổi như một vấn đề an ninh phi truyền thống. Đây là những nguy cơ âm thầm nhưng có tác động sâu rộng. Việc chăm sóc sức khỏe không thể chỉ dừng ở cách làm tự phát, mà cần được nâng lên thành một chiến lược, một chính sách bài bản”, ông nói.

AHLĐ.GS.TS Nguyễn Anh Trí, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng

Để đảm bảo an ninh sức khỏe cho người cao tuổi, GS.TS Nguyễn Anh Trí cho rằng có hai khía cạnh quan trọng. Thứ nhất, cần làm sao để người cao tuổi ít bệnh tật, duy trì được sức khỏe. Đầu tư cho phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe chủ động cũng chính là đầu tư cho kinh tế. Ông nhìn nhận, vấn đề này đặt ra yêu cầu phải triển khai hiệu quả các biện pháp như khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc bệnh.

Thứ hai, phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc sức khỏe dành cho người cao tuổi. Đây vừa là nhu cầu thiết yếu, vừa là một lĩnh vực kinh tế tiềm năng. Các mô hình như nhà dưỡng lão, trung tâm chăm sóc ban ngày, hay các khu an dưỡng,… đều có thể phát triển mạnh.

PGS.TS Bùi Thị An - Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng cho rằng, trong bối cảnh các động lực tăng trưởng truyền thống dần suy giảm, "kinh tế bạc" đang nổi lên như một hướng đi chiến lược, không chỉ mở ra cơ hội phát triển kinh tế mà còn góp phần giải quyết các thách thức an sinh xã hội tại Việt Nam. Đây không còn là vấn đề riêng của người cao tuổi mà cần được nhìn nhận như một cấu phần quan trọng trong tổng thể nền kinh tế quốc gia.

PGS.TS Bùi Thị An - Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng

PGS.TS Bùi Thị An phân tích, thực tế cho thấy, mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ của Việt Nam đang dần chạm tới giới hạn. Trong khi đó, quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh chóng lại mở ra một "thị trường" và nguồn lực mới. Việc phát triển kinh tế bạc vì vậy được đánh giá là bước đi đúng hướng, phù hợp với xu thế toàn cầu.

Tuy nhiên, một trong những rào cản lớn hiện nay là nhận thức về kinh tế bạc còn chưa đầy đủ. Nhiều người vẫn hiểu khái niệm này theo nghĩa hẹp, chủ yếu gắn với chăm sóc sức khỏe, dịch vụ dưỡng lão. Trên thực tế, kinh tế bạc cần được tiếp cận toàn diện hơn, bao gồm cả việc phát huy vai trò của người cao tuổi như một chủ thể kinh tế, đặc biệt là nguồn lực trí tuệ chất lượng cao.

PGS.TS Bùi Thị An đề xuất cần có giải pháp tổng thể để nâng cao nhận thức của toàn xã hội về kinh tế bạc. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng, đặc biệt là các chuyên gia pháp lý, cần thực hiện rà soát lại toàn bộ hệ thống pháp luật liên quan đến người cao tuổi; quy định nào không còn phù hợp hoặc đang cản trở xu thế phát triển kinh tế bạc cần phải được kiến nghị sửa đổi, bổ sung kịp thời. Song song với việc gỡ khó về thể chế, cần xây dựng các cơ chế tài chính và cơ chế thu hút nhân tài là người cao tuổi, đặc biệt là đội ngũ trí thức, chuyên gia tiếp tục tham gia đóng góp.

Cần xây dựng chiến lược đào tạo nguồn nhân lực, lựa chọn mô hình thí điểm phù hợp

Theo Thượng tướng, GS.TS. Nguyễn Văn Thành, nguyên Thứ trưởng Bộ Công an, Phó Chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận Trung ương, để phát triển kinh tế bạc, đảm bảo cho thế hệ "công dân bạc" một cuộc sống chủ động thích ứng và an toàn, cần thực hiện phân tích toàn diện, đánh giá rõ điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của nền kinh tế bạc tại Việt Nam để có cơ sở hoạch định chính sách.

Bên cạnh đó, hoàn thiện thể chế và hành lang pháp lý về kinh tế bạc; xây dựng tư duy và quy hoạch chiến lược; thiết lập Bộ chỉ số quản trị đặc thù, bởi quản trị kinh tế bạc cần có các bộ chỉ số đo lường mang đậm bản sắc Việt Nam.

Thượng tướng, GS.TS. Nguyễn Văn Thành, nguyên Thứ trưởng Bộ Công an, Phó Chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận Trung ương

Ông cũng nhấn mạnh việc khuyến khích học tập suốt đời, người cao tuổi cần không ngừng tự học hỏi để thích nghi với môi trường số hóa. Đồng thời, chú trọng các mô hình thực tiễn: Triển khai linh hoạt các mô hình, đúc rút kinh nghiệm từ các bài học thành công và thất bại trên thế giới để áp dụng phù hợp với từng vùng miền (đồng bằng, miền núi, ven biển...) và bảo vệ người cao tuổi trong kỷ nguyên số.

GS.TS Hoàng Đình Phi, Hiệu trưởng Trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, cần nhìn nhận rõ vai trò của hệ thống chính sách trong phát triển lĩnh vực chăm sóc sức khỏe và kinh tế bạc. Theo đó, không chỉ dừng lại ở một nghị quyết chung, cần thiết phải xây dựng thêm các nghị quyết chi tiết, như Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển y tế và các văn bản tiếp theo… nhằm cụ thể hóa nội hàm của72-NQ/TW. Các nghị quyết này phải phân định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành, từ Trung ương đến địa phương, để tạo nền tảng cho việc triển khai hiệu quả.

Trong đó, Nghị quyết 72 cần làm rõ trách nhiệm của các bộ, ngành, đặc biệt là Bộ Y tế và Sở Y tế các địa phương, trong việc phát triển thị trường chăm sóc sức khỏe hiện đại cho người dân. Nội dung này không chỉ bao gồm dịch vụ y tế mà còn liên quan đến thị trường dược phẩm, trong đó cần chú trọng cả tân dược và Đông y, Đông dược.

GS.TS Hoàng Đình Phi, Hiệu trưởng Trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội

Một nội dung quan trọng khác là công tác truyền thông. Theo GS.TS Hoàng Đình Phi, cần nhấn mạnh vai trò của kinh tế bạc không chỉ đối với người cao tuổi mà còn liên quan đến phát triển kinh tế và an ninh quốc gia. Nếu được triển khai tốt, lĩnh vực này có thể tạo ra những thay đổi đáng kể đối với cấu trúc kinh tế - xã hội.

Về chính sách thu hút đầu tư, đặc biệt là khu vực tư nhân, hiện vẫn còn nhiều vướng mắc. Các mô hình dịch vụ chăm sóc người cao tuổi như dưỡng lão theo ngày, theo tuần hoặc theo tháng chưa được phát triển mạnh do thiếu cơ chế hỗ trợ rõ ràng về đất đai, thuế và thủ tục pháp lý. Chi phí đầu tư cho các cơ sở này rất lớn, trong khi chính sách ưu đãi chưa đủ để khuyến khích doanh nghiệp tham gia.

Về nguồn nhân lực, cần xây dựng chiến lược đào tạo nguồn nhân lực phù hợp, từ đội ngũ quản lý đến bác sĩ, điều dưỡng, nhân viên chăm sóc, cũng như các chuyên ngành liên quan đến y học cổ truyền. Đây là yếu tố quan trọng để phát triển bền vững kinh tế bạc trong tương lai.

GS.TS Hoàng Đình Phi cho rằng, để triển khai hiệu quả, cần lựa chọn những mô hình thí điểm phù hợp, ưu tiên các đơn vị có điều kiện thuận lợi như doanh nghiệp xã hội hoặc các tổ chức không vì lợi nhuận. Mục tiêu trước mắt là xây dựng các mô hình cụ thể, có thể đo lường được bằng các chỉ số rõ ràng, thay vì chỉ dừng lại ở các ý tưởng chung chung. Việc xây dựng các mô hình có số liệu cụ thể, có chỉ số đánh giá (KPI) rõ ràng là cơ sở quan trọng để báo cáo với Chính phủ và các cơ quan quản lý, từ đó làm căn cứ để hoàn thiện chính sách và nhân rộng trong thực tiễn.

Nguyễn Liên