Khi chúng ta quên, ký ức thực sự đi đâu?

Tác giả: Tiến sĩ Y khoa Richard Restak

Tăng cường trí nhớ, phòng bệnh Alzheimer

Cuốn sách hệ thống hóa toàn diện cơ chế hoạt động của não bộ và chìa khóa bảo vệ ký ức. Tác giả chỉ ra "10 kẻ thù" gây suy giảm nhận thức, đồng thời giải mã vai trò phục hồi kỳ diệu của giấc ngủ ngắn và thói quen vận động.

Khi chúng ta quên, ký ức thực sự đi đâu?

Quên có thể khiến chúng ta lo lắng, nhưng đây lại là một phần không thể thiếu của trí nhớ. Não cần làm mờ ký ức cũ để thích nghi với những điều mới.

Những lần quên tên, quên một chi tiết hay không nhớ ra chuyện cũ chưa chắc là dấu hiệu não đang “xuống cấp”. Đôi khi, đó là cách não vận hành. Ảnh: Unsplash.

Cho đến thời điểm này chúng ta đã nói rất nhiều về trí nhớ, nhưng chưa nói gì về quên cả. Như chúng ta sẽ thấy ở phần sau của chương này, trí nhớ vô hạn ngụ ý những hậu quả mà hầu hết chúng ta sẽ không sẵn lòng chấp nhận. Tuy nhiên, chuyện gì sẽ xảy ra trong cấu trúc não bộ của chúng ta khi chúng ta quên?

Mỗi tế bào thần kinh có rất nhiều gai (sợi nhánh) dọc theo màng ngoài của nó. Các sợi nhánh này sẽ tăng lên nhiều lần khi thiết lập ký ức và co lại hoặc mỏng đi khi quên. Quá trình này diễn ra ở tất cả loài động vật từ ruồi đến người. Ở đây chúng tôi đang nói đến một sự cân bằng phân tử liên quan đến hai cơ chế riêng biệt: một cơ chế dành cho việc nhớ, cơ chế kia dành cho việc quên. Nếu sự mỏng đi/co lại của các sợi nhánh không bao giờ xảy ra, con vật sẽ không thể thay thế ký ức cũ bằng một ký ức mới: con chuột đã học cách chạy qua mê cung bằng con đường này sẽ không thể thích nghi và chạy qua mê cung đó bằng một con đường thay thế.

Ký ức cũ vẫn còn và con vật không thể thay thế nó bằng một ký ức mới. Tính linh hoạt ngụ ý khả năng học hành vi mới. Và điều đó phụ thuộc vào việc thay đổi các mạch đã được thiết lập của ký ức cũ và thiết lập các mạch đại diện cho ký ức mới. Quên thường được coi là một thất bại cá nhân. Nếu cố gắng nhớ lại một mục và không thể nhớ ra nó, chúng ta sẽ tự trách mình. Chứng hay quên đặc biệt đáng lo ngại đối với chúng ta vì ta sợ rằng suy giảm trí nhớ có thể là kết quả của một chứng bệnh thoái hóa não như Alzheimer chẳng hạn.

Trong đa số trường hợp, những nỗi sợ hãi như vậy không hề có căn cứ: những người hoàn toàn bình thường thỉnh thoảng sẽ trải nghiệm một “khoảnh khắc cao niên” khi họ già đi. Thay vì là dấu hiệu của sự sa sút trí tuệ, những khoảnh khắc hay quên tạm thời này có thể là tác dụng phụ của hàng núi thông tin mà não bộ đã tiếp nhận và xử lý trong nhiều năm.

Mỗi lần quên, não bộ không đơn giản là đánh mất một ký ức. Đó có thể là cách não tự “dọn chỗ” để tiếp nhận những điều mới. Ảnh: Unsplash.

Theo quan điểm này, được một trường phái các nhà khoa học thần kinh tán thành, ít nhất thì sự suy giảm trí nhớ ở một người lớn tuổi phần nào là kết quả của lượng thông tin ngày càng tăng mà người lớn tuổi phải sàng lọc để nhớ ra một ký ức cụ thể. Kết quả là quá trình tìm kiếm sẽ mất nhiều thời gian hơn và dễ bị lỗi hơn do lão hóa. Do đó, việc thỉnh thoảng không thể nhớ ra một ký ức không phải là dấu hiệu của thoái hóa não, mà là một hệ quả tất yếu của việc sống lâu hơn.

Vì vậy, có thể có ít nhiều sự thật trong lời chỉ trích kinh điển mà người lớn tuổi dành cho một người trẻ: “Những gì tôi đã quên còn nhiều hơn những gì anh sẽ biết”. Bác sĩ tâm thần kinh Scott Small, tác giả của cuốn sách Forgetting (Quên), nói về lợi ích của việc không nhớ như sau: cho dù cuộc sống của chúng ta có quy củ đến đâu, thì những thay đổi liên tục xảy ra với những ký ức hiện có là rất quan trọng để chúng ta thích nghi với thế giới đang thay hình đổi dạng rất nhanh của mình.

Tương tự như việc tu sửa nhà cửa thường đòi hỏi phải phá dỡ rồi mới xây dựng, giải pháp tối ưu của não cho tính linh hoạt về hành vi chính là sự cân bằng giữa nhớ và quên một cách chủ động. Chứng hay quên không bỗng dưng xuất hiện. Nó thường là một quá trình diễn ra dần dần, bắt đầu với việc mất đi các chi tiết. Mỗi năm trôi qua, số lượng chi tiết mà bạn không thể nhớ về một sự kiện trong quá khứ sẽ tăng lên.

Sự kiện này không bao giờ biến mất hoàn toàn khỏi radar tinh thần của bạn, nhưng nó sẽ dần phai mờ giống như một bức ảnh Polaroid cũ có màu sắc sẽ chuyển từ tương phản rõ rệt sang phai màu rồi sang mờ đến mức gần như đơn sắc. Tuy nhiên, sự kiện trong bức ảnh vẫn nguyên vẹn - thứ duy nhất bị mất đi là sự sống động của nó. Tương tự như vậy, quá trình chuyển đổi từ nhớ sang quên thường diễn ra rất chậm và gần như luôn là một quá trình không hoàn chỉnh.

Ký ức trong bức ảnh gần như luôn có thể được làm sắc nét bởi một cuộc trò chuyện hôm nay với một người có mặt trong quá trình chụp bức ảnh đó. Tuy nhiên, ký ức khác với những bức ảnh, những sự bất đồng có thể nảy sinh, nhất là về những vấn đề khá vụn vặt. Năm tháng trôi qua, mọi người sẽ nhớ mọi chuyện khác đi, chắc chắn là do những sự bất đồng khác vào thời điểm đó và cách họ trải nghiệm sự kiện gốc đang được nhắc đến. Những sự bất đồng về ký ức như vậy đôi khi có thể được giải quyết bằng cách tham khảo ý kiến của người khác, những người cũng tham gia vào trải nghiệm gốc.