Khi hạ tầng tái định hình không gian Hà Nội

Ảnh minh họa

Không còn tiếp tục phát triển theo quán tính của mô hình đô thị hướng tâm kéo dài suốt nhiều thập niên, Hà Nội đang bước vào một giai đoạn điều chỉnh cấu trúc phát triển ở quy mô lớn hơn và dài hạn hơn. Đằng sau bản Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm vừa được phê duyệt không đơn thuần là việc mở rộng địa giới phát triển đô thị, mà là quá trình tổ chức lại không gian tăng trưởng, tái phân bổ dân cư và định hình lại vai trò của hạ tầng trong cấu trúc vận hành của Thành phố.

Trong báo cáo quy hoạch, Hà Nội thẳng thắn nhìn nhận việc tồn tại song song Quy hoạch Thủ đô và Quy hoạch chung Thủ đô trước đây đã tạo ra tình trạng chồng chéo, thiếu đồng bộ giữa phát triển kinh tế - xã hội với tổ chức không gian đô thị; đồng thời chưa xử lý dứt điểm các điểm nghẽn kéo dài như ùn tắc giao thông, úng ngập, ô nhiễm môi trường và lãng phí nguồn lực đất đai.

Ngày 13/5/2026, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội ký Quyết định số 2512/QĐ-UBND phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm theo cơ chế đặc thù được Quốc hội cho phép tại Nghị quyết số 258/2025/QH15. Lần đầu tiên, các lớp quy hoạch của Hà Nội được hợp nhất trong một cấu trúc phát triển thống nhất trên toàn bộ không gian Thủ đô.

TÁI ĐỊNH HÌNH CẤU TRÚC ĐÔ THỊ

Suốt nhiều năm, cấu trúc phát triển hướng tâm khiến phần lớn áp lực dân cư, giao thông và hạ tầng tiếp tục dồn nén vào khu vực lõi đô thị. Khi dư địa mở rộng ngày càng thu hẹp, những điểm nghẽn về ùn tắc, úng ngập hay quá tải hạ tầng không còn là vấn đề cục bộ, mà dần trở thành giới hạn của chính mô hình phát triển cũ.

Trong quy hoạch mới, Hà Nội chuyển sang cấu trúc “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”, đồng thời hình thành mô hình phát triển “hạt nhân – vệ tinh”, trong đó Hà Nội giữ vai trò trung tâm liên kết của Vùng Thủ đô và Vùng Đồng bằng sông Hồng, còn các đô thị xung quanh trở thành các cực chia sẻ chức năng, dân cư và tăng trưởng.

Được xác lập cùng lúc là 9 trục động lực, 9 cực phát triển và 9 trung tâm lớn, kết nối bằng hệ thống vành đai, cao tốc hướng tâm, đường sắt đô thị và đường sắt liên vùng. Đáng chú ý, mạng lưới metro được quy hoạch mở rộng lên khoảng 1.153 km, phát triển dọc các hành lang tăng trưởng và các cực phát triển mới của Thành phố.

Trong cấu trúc ấy, hạ tầng giao thông không còn chỉ mang chức năng kết nối. Xa hơn, giao thông được đặt vào vai trò “dẫn dòng” phát triển. Các tuyến vành đai, metro hay trục cảnh quan mới không chỉ mở rộng khả năng lưu thông, mà còn trở thành công cụ tái tổ chức dân cư, dịch chuyển không gian tăng trưởng và tạo thêm dư địa phát triển cho Thủ đô.

Hà Nội đồng thời định hướng phát triển đô thị theo mô hình TOD quanh các nhà ga metro và các trục giao thông lớn; cho phép gia tăng mật độ xây dựng, mở rộng không gian ngầm và khai thác quỹ đất nhằm hình thành các đô thị nén, tạo nguồn lực tái đầu tư hạ tầng.

Đáng chú ý, lần đầu tiên sông Hồng được đặt trở lại vị trí trung tâm trong cấu trúc phát triển của Hà Nội. Từ một không gian chủ yếu gắn với chức năng thoát lũ và phân tách đô thị, dòng sông này đang được định hình lại như một trục cảnh quan, sinh thái và kinh tế mới của Thủ đô.

Quy hoạch mới cho thấy rõ nét vai trò của sông Hồng với Thủ đô. Ảnh minh họa cầu Nhật Tân.

Dọc hai bên bờ sông, Hà Nội định hướng hình thành “Con đường di sản”, chuỗi công viên sinh thái, không gian sáng tạo và giải trí quy mô lớn, gắn với yêu cầu bảo đảm thoát lũ và phát triển bền vững.

Song hành với đó là các định hướng phát triển không gian ngầm, logistics liên vùng, kinh tế tuần hoàn, đô thị thông minh và sân bay thứ hai phía Nam Thủ đô theo mô hình đô thị sân bay và trung tâm logistics đa phương thức.

HẠ TẦNG MỞ ĐƯỜNG CHO KHÔNG GIAN TĂNG TRƯỞNG MỚI

Từ khung quy hoạch mới, Hà Nội đang bước vào giai đoạn triển khai đồng loạt các dự án hạ tầng, tái thiết và chỉnh trang đô thị quy mô lớn nhằm mở rộng dư địa tăng trưởng và thiết lập các trục phát triển mới của Thành phố.

Nổi bật trong số đó là Dự án đầu tư xây dựng Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng với tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 736.963 tỷ đồng, quy mô sử dụng đất khoảng 11.418 ha, triển khai trên địa bàn 16 xã, phường trong giai đoạn 2026-2038.

Không chỉ là một tuyến giao thông, dự án được định vị như trục thực thi trực tiếp định hướng phát triển sông Hồng thành trung tâm cảnh quan và kinh tế mới của Thủ đô. Dọc hai bên sông, Hà Nội dự kiến hình thành hệ thống đại lộ cảnh quan dài hơn 80 km, gồm tuyến Hữu Hồng dài khoảng 45,35 km và tuyến Tả Hồng dài khoảng 35 km.

Đi cùng các tuyến đại lộ là chuỗi công viên và không gian công cộng ven sông trải dài từ Mê Linh, Đông Anh tới Long Biên, Bát Tràng, Hồng Hà và Lĩnh Nam. Riêng cụm công viên tại bãi sông Tráng Việt có diện tích khoảng 1.113,8 ha; cụm Long Biên – Cự Khối khoảng 472 ha; cụm công viên tại bãi sông phường Hồng Hà khoảng 383,4 ha.

Song song với cảnh quan là hệ thống kè và chỉnh trị lòng, bờ sông Hồng nhằm bảo đảm an toàn thoát lũ và tạo quỹ đất phát triển đô thị hai bên sông. Trong đó, tuyến chỉnh trị bờ tả sông Hồng dài khoảng 33,9 km, còn tuyến chỉnh trị bờ hữu dài khoảng 30,8 km.

Không gian phát triển mới của Hà Nội cũng đang mở rộng mạnh về phía Nam. Dự án trục không gian Quốc lộ 1A gắn với chỉnh trang và tái thiết đô thị đoạn từ đường Vành đai 1 đến nút giao Cầu Giẽ vừa được khởi công với chiều dài khoảng 36,3 km và tổng mức đầu tư gần 162.000 tỷ đồng.

Trong nhiều năm, Quốc lộ 1A đoạn qua Hà Nội vừa là cửa ngõ kết nối liên vùng, vừa là điểm nghẽn kéo dài của hạ tầng phía Nam Thành phố. Bởi vậy, việc mở trục không gian mới không chỉ nhằm giải tỏa áp lực giao thông, mà còn tạo hành lang phát triển đô thị, logistics và dịch vụ cho khu vực phía Nam Thủ đô.

Cùng lúc, Hà Nội cũng triển khai hàng loạt dự án quy mô lớn khác như Khu đô thị thể thao Olympic, Khu đô thị đa mục tiêu tại Thư Lâm – Đông Anh, Bắc Thăng Long Urban City hay dự án cải tạo khu vực Hồ Tây.

Phía sau các đại dự án ấy là một logic xuyên suốt: hạ tầng đi trước để mở không gian phát triển mới, tái phân bổ dân cư và thiết lập lại cấu trúc tăng trưởng của Thủ đô.

GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG TRỞ THÀNH MẶT TRẬN TRỌNG TÂM

Càng mở rộng quy mô hạ tầng và tái cấu trúc đô thị, áp lực giải phóng mặt bằng càng trở thành điểm nghẽn lớn nhất trong quá trình triển khai quy hoạch.

Hiện Hà Nội triển khai giải phóng mặt bằng khoảng 1.428 dự án, gồm 1.281 dự án vốn ngân sách và 147 dự án vốn ngoài ngân sách. Trong số này có 27 công trình, dự án lớn và trọng điểm liên quan trực tiếp tới hạ tầng chiến lược và mở rộng không gian đô thị.

Trong bối cảnh Hà Nội đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP ở mức hai con số từ năm 2026, Thành phố xác định việc khơi thông nguồn lực đất đai và đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng là nhiệm vụ cấp bách nhằm tạo mặt bằng triển khai các dự án động lực.

Áp lực lớn nhất hiện tập trung tại các dự án vành đai, cầu vượt sông Hồng, các khu đô thị mới và các trục phát triển quy mô lớn. Riêng Dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng có phạm vi ảnh hưởng khoảng 247.431 người với khoảng 70.474 hộ dân.

Để phục vụ tái định cư, Hà Nội dự kiến phát triển khoảng 79.000-85.000 căn hộ và lô đất định cư tại Long Biên, Lĩnh Nam, Bát Tràng và Đông Anh. Trong đó, Khu đô thị định cư tại phường Long Biên quy mô khoảng 201 ha, đáp ứng khoảng 40.000-42.000 căn hộ; Khu đô thị định cư tại phường Lĩnh Nam quy mô khoảng 98 ha với khoảng 15.000-16.000 căn hộ. Ngoài ra, Khu đô thị đa mục tiêu tại xã Thư Lâm, Đông Anh quy mô khoảng 700 ha dự kiến đáp ứng khoảng 16.000-18.000 lô đất định cư.

Vành đai 3 đoạn đi qua bán đảo Linh Đàm. Ảnh minh họa

Không chờ giải phóng mặt bằng rồi mới bố trí tái định cư, Hà Nội đang chuyển sang cách làm ngược lại: chuẩn bị khu tái định cư, quỹ nhà và quỹ đất trước khi triển khai đồng bộ các hạng mục chính. Thành phố cho biết nguyên tắc thực hiện là bảo đảm nơi ở mới “bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”.

Để đẩy nhanh tiến độ, Thành ủy Hà Nội đã thành lập Ban Chỉ đạo giải phóng mặt bằng các dự án trọng điểm; tổ chức kiểm điểm tiến độ hàng tuần đối với các dự án lớn và phân công trách nhiệm trực tiếp cho các sở, ngành, địa phương liên quan.

Song song với đó là quá trình số hóa hồ sơ đất đai, công khai dữ liệu kiểm đếm, xây dựng hệ thống giám sát tiến độ và tăng cường quản lý hiện trạng sử dụng đất nhằm hạn chế phát sinh vi phạm trong quá trình triển khai.