Khi hướng nghiệp không còn là 'cuộc đua nước rút'

Cần chọn lọc thông tin

Học sinh lớp 12 tại Trường THPT Nguyễn Trãi tập trung làm bài trong giờ kiểm tra, trước áp lực lựa chọn ngành nghề và định hướng tương lai.

Khảo sát tại một số trường THPT trên địa bàn Đà Nẵng cho thấy, khó khăn lớn nhất của học sinh trong giai đoạn lựa chọn ngành nghề hiện nay không còn nằm ở việc thiếu thông tin mà là tình trạng “bội thực” thông tin khi các em phải đối mặt với quá nhiều lựa chọn, nhưng lại thiếu công cụ để sàng lọc và định vị bản thân.

Giữa “ma trận” hàng trăm mã ngành, hàng nghìn chương trình đào tạo cùng những lời quảng bá hấp dẫn từ các cơ sở giáo dục, không ít học sinh rơi vào trạng thái mất phương hướng.

Em L.Q.M (học sinh lớp 12 tại một trường THPT ở phường Hòa Khánh) chia sẻ: “Em bị ngợp trước hàng trăm mã ngành và lời quảng cáo. Chọn theo sở thích thì sợ không có việc, còn chọn theo xu hướng lại lo không đủ năng lực”.

Nỗi băn khoăn ấy cũng là tâm lý chung của nhiều học sinh cuối cấp. Em T.T.A (phường Thanh Khê) bày tỏ: “Em sợ ngành mình chọn sẽ bị AI thay thế trong vài năm tới. Trong khi đó, mỗi trường lại tư vấn một kiểu nên càng khó quyết định”.

Không chỉ đứng trước lựa chọn, các em còn phải đối diện với áp lực từ một thị trường lao động biến động nhanh, nơi những ngành nghề “hot” hôm nay có thể trở nên lỗi thời trong tương lai gần.

Áp lực không dừng lại ở học sinh mà còn lan sang cả phụ huynh. Trong bối cảnh thông tin đa chiều, thiếu định hướng rõ ràng, nhiều gia đình lúng túng khi đồng hành cùng con. Một phụ huynh chia sẻ: “Thông tin quá nhiều, nếu không có lộ trình từ nhà trường thì gia đình rất khó đồng hành cùng con để chọn đúng ngành”.

Thực tế cho thấy, tại nhiều trường học, công tác hướng nghiệp vẫn chủ yếu tập trung ở lớp 12, thông qua các buổi tư vấn tuyển sinh hoặc ngày hội hướng nghiệp. Dù những hoạt động này cung cấp lượng thông tin cần thiết, nhưng vẫn mang tính thời điểm, chưa đủ để học sinh có thời gian trải nghiệm, nhận diện năng lực bản thân và hiểu sâu về ngành nghề. Khi mọi quyết định dồn vào “giai đoạn nước rút”, sự lựa chọn dễ mang tính cảm tính hoặc phụ thuộc vào xu hướng.

Hướng nghiệp sớm để vững vàng tương lai

Nhận diện rõ những bất cập này, nhiều trường học trên địa bàn thành phố đã chủ động đổi mới cách tiếp cận, chuyển từ tư vấn “một lần” sang hướng nghiệp “có lộ trình”.

Tại Trường THPT Liên Chiểu (phường Hải Vân) và Trung tâm Giáo dục thường xuyên số 2 (phường Thanh Khê), hoạt động tư vấn được thiết kế linh hoạt theo từng nhóm đối tượng học sinh. Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin tuyển sinh, các chương trình còn chú trọng giúp học sinh nhận diện sở thích, năng lực và từng bước hình thành định hướng nghề nghiệp phù hợp.

Trước đó, Trường THPT Ngũ Hành Sơn (phường Ngũ Hành Sơn) cũng đã tổ chức nhiều chương trình tư vấn tuyển sinh, tạo điều kiện để học sinh tiếp cận thông tin nghề nghiệp từ sớm. Những chuyển động này cho thấy hướng nghiệp đang dần trở thành một nhiệm vụ mang tính hệ thống với sự tham gia đồng bộ của nhà trường, cơ sở đào tạo và gia đình.

Trong bức tranh chung ấy, Trường THPT Nguyễn Trãi (phường Liên Chiểu) được xem là một điểm sáng với cách tiếp cận hướng nghiệp xuyên suốt. Thay vì coi đây là hoạt động riêng lẻ, nhà trường xác định hướng nghiệp là một tiến trình giáo dục liên tục, gắn với từng giai đoạn phát triển của học sinh.

Ngay từ lớp 10, học sinh đã được tư vấn lựa chọn tổ hợp môn và xếp lớp trên cơ sở cân bằng giữa sở thích cá nhân, năng lực học tập và nhu cầu xã hội. Đây là bước khởi đầu quan trọng, giúp các em có định hướng sớm, tránh tình trạng lựa chọn mang tính cảm tính ở cuối cấp.

Trong quá trình học, hoạt động hướng nghiệp tiếp tục được lồng ghép vào các môn học, hoạt động trải nghiệm và các buổi tư vấn định kỳ. Qua đó, học sinh từng bước hiểu rõ hơn về bản thân, đồng thời có cơ hội điều chỉnh định hướng một cách linh hoạt, phù hợp với thực tế.

Đến lớp 12, khi tham gia các ngày hội tư vấn tuyển sinh, hướng nghiệp và việc làm, học sinh không còn ở trạng thái “bắt đầu tìm hiểu” mà đã có nền tảng nhất định. Các em tham gia với tâm thế chủ động, tập trung kiểm chứng thông tin và hoàn thiện lựa chọn của mình.

Ông Phan Quốc Duy, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Trãi, nhấn mạnh: “Từ việc tư vấn chọn tổ hợp môn từ lớp 10 đến lồng ghép trong các môn học, nhà trường không chọn nghề thay học sinh mà giúp các em tự nhận diện và đánh giá năng lực bản thân. Khi được chuẩn bị từ sớm, các em sẽ bớt lo lắng và tự tin hơn trong lựa chọn”.

Minh chứng rõ nét là tại ngày hội tổ chức ngày 21/3 vừa quâ, hơn 400 học sinh đã được khảo sát trước nhằm xây dựng nội dung tư vấn sát với nhu cầu thực tế, với sự tham gia của 10 cơ sở đào tạo. Cách làm này giúp hoạt động hướng nghiệp đi vào chiều sâu, tránh tình trạng dàn trải, chung chung.

Đánh giá về chương trình, ông Trần Quốc Phong, Phó Trưởng phòng Giáo dục Trung học và Học sinh, sinh viên (Sở GD&ĐT thành phố Đà Nẵng) cho biết: “Ngày hội được chuẩn bị chu đáo, nội dung phong phú, cùng sự đồng hành của các cơ sở đào tạo đã mang đến nhiều thông tin bổ ích. Qua đó, học sinh có thêm cơ sở để lựa chọn ngành nghề phù hợp với năng lực, sở trường và nguyện vọng, đồng thời cập nhật kịp thời các điểm mới trong tuyển sinh năm 2026, đặc biệt là quy định tại Thông tư số 06/2026/TT-BGDĐT”.

Từ phía cơ sở đào tạo, TS.BS Đặng Văn Thởi, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kỹ thuật Y - Dược Đà Nẵng cho rằng việc tư vấn trực tiếp giúp học sinh tiếp cận thông tin đầy đủ và thực tế hơn. Ông cũng lưu ý, trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh, học sinh cần chủ động tìm hiểu ngành học, đánh giá đúng năng lực bản thân và chuẩn bị kiến thức, kỹ năng từ sớm để đáp ứng yêu cầu đào tạo.

Ở góc nhìn người trong cuộc, em Trần Nguyễn Tâm Nhi (lớp 12/2) chia sẻ: “Vì đã được định hướng từ lớp 10 theo khối ngành ngoại ngữ nên hôm nay em tập trung tìm hiểu sâu hơn về ngành mình chọn. Em hiểu rõ hơn mình cần chuẩn bị gì cho chặng đường phía trước”.

Không chỉ học sinh, phụ huynh cũng ghi nhận hiệu quả rõ rệt từ cách làm này. Ông Nguyễn Đình Trung, có con đang học tại Trường THPT Nguyễn Trãi, cho rằng: “Ngày hội không chỉ cung cấp thông tin mà còn giúp học sinh xác định rõ năng lực và định hướng. Khi con đã có lựa chọn rõ ràng, gia đình cũng yên tâm hơn khi đồng hành”.

Một phụ huynh khác chia sẻ thêm: “Điều phụ huynh cần không chỉ là thông tin tuyển sinh, mà là một lộ trình đồng hành từ nhà trường để giúp con hiểu mình. Khi con có định hướng rõ ràng, áp lực của cả gia đình cũng giảm đi rất nhiều”.

Từ thực tiễn tại các đơn vị, có thể thấy hiệu quả của công tác hướng nghiệp không nằm ở số lượng hoạt động, mà ở tính liên tục và chiều sâu của cách tiếp cận. Hướng nghiệp, vì vậy, cần được nhìn nhận như một quá trình giáo dục có lộ trình rõ ràng, trong đó nhà trường đóng vai trò dẫn dắt, gia đình đồng hành và cơ sở đào tạo cung cấp thông tin thực tiễn.

Khi đó, việc lựa chọn ngành nghề sẽ không còn là một quyết định mang tính “nước rút” ở cuối cấp, mà trở thành hành trình được chuẩn bị từ sớm - nơi mỗi học sinh có đủ thời gian để hiểu mình, hiểu nghề và tự tin bước vào tương lai với tâm thế chủ động, vững vàng.

LÊ TRUNG