Khi nghệ sĩ 'tay không' lên nền tảng số

Trong lúc tranh chấp bản quyền trên YouTube và TikTok ngày càng căng thẳng, câu chuyện liên quan đến BH Media tiếp tục làm dấy lên nhiều tranh luận về quyền lực thực sự của các MCN (Multi-Channel Network - mạng đa kênh) trong hệ sinh thái nội dung số Việt Nam.

Hiện nay, chỉ có số ít MCN tại Việt Nam được các nền tảng như YouTube hay TikTok cấp quyền truy cập các hệ thống quản lý nội dung quy mô lớn như Content ID.

Khi nghệ sĩ “tay không” bước vào cuộc chơi số

Theo PGS Nguyễn Văn Thăng Long, Phó chủ nhiệm bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam, điều đáng lo không nằm ở sự tồn tại của MCN, mà ở việc quyền lực công nghệ hiện đang nghiêng quá mạnh về phía một số doanh nghiệp.

Hiện nay, chỉ có số ít MCN tại Việt Nam được các nền tảng như YouTube hay TikTok cấp quyền truy cập các hệ thống quản lý nội dung quy mô lớn như Content ID. Những đơn vị này có thể tạo “dấu vân tay số” cho video, gửi yêu cầu nhận diện bản quyền (claim), chặn nội dung hoặc thu doanh thu từ hàng ngàn video chỉ bằng vài thao tác kỹ thuật.

Trong khi đó, phần lớn nghệ sĩ, nhạc sĩ và nhà sáng tạo nội dung lại gần như không hiểu rõ metadata, sync license hay cơ chế vận hành của “dấu vân tay số”.

“Tôi cho rằng gọi đó là ‘quyền lực đen’ không phải vì MCN xấu, mà vì ở Việt Nam quyền lực đang nghiêng hẳn về phía những đơn vị nắm công cụ, còn nghệ sĩ và tác giả gần như tay không”, ông Long nhận định.

AI, Content ID và mặt tối của công nghệ bản quyền

Theo ông Long, vấn đề hiện nay xuất phát từ việc công nghệ phát triển quá nhanh so với luật pháp và kiến thức của giới sáng tạo.

Việt Nam chuyển dịch rất nhanh từ băng đĩa sang YouTube, TikTok và streaming, nhưng nhiều nghệ sĩ bước vào môi trường số mà chưa được trang bị kiến thức về quyền tác giả, quyền liên quan hay giấy phép số. Không ít người ký hợp đồng quản lý kênh hoặc ủy quyền digital mà không hiểu rõ phạm vi, thời hạn hay cách chia doanh thu.

Trong khi đó, các MCN lại là nhóm hiểu nền tảng nhất. Họ nắm rõ cách vận hành Content ID, tối ưu quy trình claim bản quyền và tận dụng những khoảng trống trong cơ chế kiểm chứng của nền tảng.

Ở các thị trường phát triển như Mỹ hay Nhật Bản, các MCN vẫn hoạt động mạnh nhưng bị “neo lại” bởi hệ sinh thái pháp lý chặt chẽ hơn nhiều. Các đơn vị muốn khai thác nội dung âm nhạc phải ký hợp đồng rõ ràng với hãng thu âm, đơn vịphát hành hoặc tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả như ASCAP, BMI, PRS hay JASRAC. Nếu lạm dụng Content ID hoặc “nhận vơ” bản quyền, họ có thể đối mặt với các vụ kiện dân sự hoặc hình sự rất lớn.

Một điểm khác biệt quan trọng là ở nhiều quốc gia, giáo dục bản quyền số đã trở thành một phần của hạ tầng công nghiệp sáng tạo. Nghệ sĩ, nhà sản xuất và quản lý được đào tạo thường xuyên về quyền tác giả, giấy phép số và rủi ro pháp lý trên môi trường trực tuyến.

PGS Nguyễn Văn Thăng Long. Ảnh: RMIT

Không thể để nghệ sĩ tự bơi trong môi trường số

Theo ông Long, các nền tảng như YouTube cũng cần chia sẻ trách nhiệm nhiều hơn tại Việt Nam.

“Ở nhiều thị trường lớn, YouTube chịu áp lực rất lớn từ luật pháp và cộng đồng sáng tạo nên phải minh bạch hơn về các trường hợp claim sai và giám sát chặt các tài khoản lạm dụng công cụ bản quyền. Trong khi đó, tại Việt Nam, nền tảng vẫn chưa thể hiện đầy đủ mức độ trách nhiệm tương tự”, ông nói.

Ông cho rằng việc một đơn vị có thể khai thác và tranh chấp bản quyền trên quy mô lớn trong thời gian dài cho thấy nền tảng vẫn để khoảng trống quá lớn cho bên trung gian, thay vì xây dựng cơ chế đối thoại riêng cho nghệ sĩ và nhạc sĩ Việt Nam.

Liên quan đến các động thái khởi tố gần đây về hành vi “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”, ông Long nhận định đây có thể là bước ngoặt lớn trong cách cơ quan chức năng nhìn nhận vi phạm bản quyền số.

“Thông điệp gửi tới thị trường khá rõ: Các mô hình kiếm tiền mà không xin phép tác giả, nhạc sĩ hay chủ sở hữu bản ghi sẽ không còn nằm trong vùng xám dung thứ nữa”, ông nói.

Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo nếu chỉ mạnh tay xử lý mà thiếu hướng dẫn rõ ràng, thị trường rất dễ rơi vào trạng thái “đứng hình”: Ngại đầu tư, ngại ghi hình và ngại đưa sản phẩm lên nền tảng số.

Theo ông Long, đây là thời điểm phù hợp để cơ quan quản lý, các tổ chức bảo vệ quyền tác giả, doanh nghiệp giải trí và các nền tảng công nghệ cùng xây dựng một bộ tiêu chuẩn minh bạch hơn cho môi trường bản quyền số tại Việt Nam.