Khi tiếng chiêng tìm lại đường về

Sáng 25/7, tại Xí Thoại (xã Xuân Lãnh, tỉnh Đắk Lắk), người Ba Na tổ chức lễ cúng sức khỏe và cầu mùa. Cây nêu được dựng trong không gian cộng đồng. Ché rượu, lễ vật được chuẩn bị. Người lớn đảm nhận những phần việc của buổi lễ, trẻ nhỏ đứng bên quan sát.

Rồi tiếng trống vang lên, tiếng cồng chiêng nối theo. Cuộc lễ được phục dựng ngay tại cộng đồng, với sự tham gia của những người còn biết và nhớ cách thực hành nghi lễ. Đó cũng là điểm khác với một tiết mục văn nghệ lấy chất liệu từ nghi lễ.

Trên sân khấu, người xem có thể thấy cây nêu, trang phục, nghe tiếng cồng chiêng và nhìn những động tác được tái hiện. Còn trong một nghi lễ, mỗi thành phần đều có vị trí của nó: người chủ lễ, lời khấn, lễ vật, những người tham gia và trình tự thực hành.

Bởi vậy, việc phục dựng không đơn thuần nhằm tái hiện một khung cảnh của quá khứ. Nó tạo dịp để những người còn nắm giữ tri thức cùng thực hành, người trẻ được chứng kiến và học lại những điều trước đây vốn được truyền trong đời sống cộng đồng.

Cồng chiêng cũng cần một môi trường như vậy để tiếp tục được thực hành. Một đứa trẻ học được bài chiêng cần có dịp sử dụng những gì mình đã học. Người biết đánh phải có những người cùng diễn tấu. Và tiếng chiêng cần những hoàn cảnh mà ở đó nó còn giữ một chức năng trong sinh hoạt của cộng đồng.

Tại Xí Thoại, tiếng chiêng trong lễ cúng sức khỏe và cầu mùa không đứng riêng thành một tiết mục. Nó xuất hiện cùng lời khấn, cây nêu, ché rượu, lễ vật và những người đang tham gia buổi lễ. Chính không gian ấy mang lại cho tiếng chiêng một ý nghĩa mà sân khấu khó thay thế.

Đời sống ở nhiều buôn làng Tây Nguyên đã thay đổi, không gian tồn tại của cồng chiêng cũng thay đổi theo. Ngoài những nghi lễ trong cộng đồng, tiếng chiêng ngày nay còn xuất hiện trên sân khấu, tại các lễ hội, điểm du lịch và những chương trình giao lưu văn hóa.

Nhà thơ Văn Công Hùng, người có hơn 40 năm sống và viết về Tây Nguyên, cho rằng không nên nhìn những thay đổi ấy chỉ bằng tâm thế tiếc nuối. Theo ông, người dân hôm nay được học hành, đi nhiều nơi, tiếp xúc với những cách sống và hình thức văn hóa khác trước. Buôn làng thay đổi thì môi trường tồn tại của cồng chiêng cũng khó giữ nguyên.

Việc cồng chiêng lên sân khấu, tham gia hoạt động du lịch hay trở thành một sản phẩm văn hóa trong đời sống mới, theo ông, là điều khó tránh khỏi. Điều cần giữ là để văn hóa “vẫn là nó trong sự phát triển”.

Văn Công Hùng từng có thời gian làm công tác văn hóa - truyền thông tại một khu du lịch ở Củ Chi. Khi xây dựng không gian làng Tây Nguyên tại đây, ông mời những nghệ nhân ở làng Choét, Pleiku xuống tham gia. Trong số họ có những người trẻ biết chơi nhạc cụ, biết hát và hiểu văn hóa của dân tộc mình. Họ mang những gì mình biết từ buôn làng đến một không gian phục vụ du lịch.

Từ trải nghiệm ấy, ông cho rằng thay đổi không gian chưa hẳn làm văn hóa mất đi. Vấn đề là người mang văn hóa đến nơi mới có hiểu và làm chủ những gì mình đang thể hiện hay chỉ thực hiện một kịch bản được người khác sắp đặt.

Cồng chiêng cũng đang đi trên con đường ấy. Một nghệ nhân có thể tham gia nghi lễ trong buôn, rồi một ngày khác biểu diễn trước du khách. Một bài chiêng có thể được thực hành trong cộng đồng và cũng có thể đưa lên sân khấu để giới thiệu với công chúng.

Hai hoàn cảnh không giống nhau. Trên sân khấu hay trong một điểm du lịch, cồng chiêng có cơ hội gặp nhiều người hơn. Nghệ nhân có thêm nơi trình diễn, người trẻ có thêm động lực để học, còn công chúng có thể tiếp cận một phần văn hóa Tây Nguyên.

Điều đáng lo chỉ xuất hiện khi phần trình diễn dần trở thành tất cả những gì người ta biết về cồng chiêng. Một tiết mục có thể giữ được bài chiêng, tiết tấu, trang phục và động tác. Còn những hiểu biết về bài chiêng ấy vốn được sử dụng khi nào, trong nghi lễ nào, những người tham gia giữ vai trò gì lại cần được trao truyền trong cộng đồng.

Vì thế, câu chuyện không nằm ở việc có nên đưa cồng chiêng lên sân khấu hay phục vụ du lịch. Câu hỏi quan trọng hơn là khi bước vào những không gian mới, người thực hành còn hiểu những gì mình đang mang theo đến đâu.

Lễ cúng sức khỏe và cầu mùa ở Xí Thoại đã kết thúc. Lễ vật được thu dọn, khoảng sân trở lại sinh hoạt thường ngày, tiếng chiêng cũng dừng lại. Điều cần nhìn tiếp là đến dịp sau, cộng đồng có thể tự tổ chức nghi lễ đến đâu.

Một lần phục dựng có sự hỗ trợ của ngành văn hóa tạo cơ hội để những người còn nhớ nghi lễ cùng thực hành và để lớp trẻ chứng kiến. Giá trị lâu dài của công việc ấy lại phụ thuộc vào những gì được giữ lại sau buổi lễ.

Khả năng ấy phụ thuộc vào việc trong cộng đồng còn người nhớ trình tự nghi lễ, đảm nhận được vai trò chủ lễ, biết chuẩn bị lễ vật và có đủ người chơi bài chiêng phù hợp.

Đó là những câu hỏi cụ thể hơn nhiều so với việc một cuộc phục dựng có đông người tham dự hay được tổ chức đẹp đến đâu. Nếu những kiến thức ấy tiếp tục nằm trong cộng đồng, người dân có thể chủ động thực hành khi cần. Còn nếu mỗi lần tổ chức đều phải bắt đầu lại từ một chương trình hỗ trợ bên ngoài, nghi lễ vẫn chưa thực sự trở về đời sống.

Xí Thoại vì thế mới cho thấy một bước khởi đầu. Muốn biết cuộc phục dựng có tạo ra một sự tiếp nối hay không, phải nhìn vào những mùa sau. Lớp truyền dạy chỉ phát huy tác dụng khi học viên còn cơ hội thực hành; bộ chiêng gia truyền cần người tiếp tục biết sử dụng; nghi lễ được phục dựng cần cộng đồng còn đủ người nhớ và tổ chức lại.

Nhìn từ những câu chuyện ấy, bảo tồn cồng chiêng không thể chỉ dừng ở việc đếm số bộ chiêng còn lại, số lớp đã mở hay số lần một nghi lễ được phục dựng. Số bộ chiêng, số lớp truyền dạy hay số lần phục dựng cho biết quy mô của hoạt động bảo tồn, nhưng chưa cho biết di sản đang được cộng đồng sử dụng thường xuyên đến đâu.

Đời sống Tây Nguyên sẽ còn thay đổi. Tiếng chiêng cũng sẽ tiếp tục có mặt trên sân khấu, trong trường học, lễ hội và các hoạt động du lịch. Điều quyết định sức sống của di sản nằm ở một nơi khác: sau những buổi biểu diễn, những lớp học hay một lần phục dựng, trong buôn vẫn còn người biết lúc nào cần lấy chiêng xuống và biết cách làm cho nó cất tiếng.