Khơi thông nguồn lực, nâng hiệu quả đầu tư cho khoa học và công nghệ

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn ngày 12/11, kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI. (Ảnh: MST)

Nguồn lực tăng, yêu cầu thực hiện cao hơn

Sau gần hai năm triển khai Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã có những chuyển biến về thể chế, nguồn lực đầu tư, phát triển công nghệ lõi và hạ tầng số. Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, riêng Bộ Khoa học và Công nghệ đã trình Quốc hội, Chính phủ ban hành hoặc ban hành theo thẩm quyền 195 văn bản quy phạm pháp luật. Trong đó, Quốc hội thông qua 11 luật và một nghị quyết đặc thù. Thể chế phục vụ triển khai Nghị quyết 57 đến nay cơ bản được hoàn thiện.

Ngân sách dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tăng từ 75.000 tỷ đồng năm 2025 lên 95.000 tỷ đồng năm 2026, dự kiến đạt 120.000 tỷ đồng năm 2027. Việc tăng nguồn lực đặt ra yêu cầu đối với chất lượng chuẩn bị nhiệm vụ, lập dự toán, thẩm định và tổ chức triển khai. Nguồn kinh phí cần được chuyển thành những nhiệm vụ cụ thể, có sản phẩm đầu ra rõ ràng.

Tuy nhiên, trong phát biểu mở đầu phiên chất vấn, Bộ trưởng cho biết đến ngày 30/10, tỷ lệ giải ngân mới đạt 42,12% dự toán trong phạm vi thống kê của Kho bạc Nhà nước. Cùng với tiến độ sử dụng kinh phí, việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn hạn chế, định giá tài sản trí tuệ hình thành từ ngân sách nhà nước gặp vướng mắc và một số nhiệm vụ công nghệ chiến lược triển khai chậm.

Nêu câu hỏi chất vấn, đại biểu Hoàng Minh Hiếu dẫn số liệu ngân sách năm 2026 bố trí 95.000 tỷ đồng cho lĩnh vực này, nhưng đến hết tháng 10 mới giải ngân 42,2%. Đại biểu đồng thời nêu tình trạng hơn 18.000 tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng được đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán, đề nghị làm rõ nguyên nhân và cơ sở đề xuất tăng ngân sách năm 2027.

Trả lời đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân làm rõ quá trình phân bổ kinh phí bắt đầu từ khâu lập dự toán của các bộ, ngành, địa phương. Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm tổng hợp, thẩm định, sau đó chuyển Bộ Tài chính để phân bổ. Như vậy, việc khơi thông nguồn lực liên quan đến chất lượng thực hiện nhiệm vụ ở từng khâu và sự phối hợp giữa các cơ quan.

Theo Bộ trưởng, trách nhiệm thuộc cả ba bên. Các bộ, ngành, địa phương phải lập dự toán đầy đủ, xác định rõ sản phẩm đầu ra. Bộ Khoa học và Công nghệ chịu trách nhiệm tổng hợp, thẩm định; Bộ Tài chính thực hiện phân bổ kinh phí. Việc nhận diện cụ thể trách nhiệm là cơ sở để xử lý vướng mắc, rút ngắn thời gian chuẩn bị và đưa nguồn lực vào thực hiện.

Bốn nguyên nhân chậm giải ngân

Trước câu hỏi của đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung về nút thắt lớn nhất khiến kinh phí giải ngân chậm dù ngân sách đã được bố trí, Bộ trưởng chỉ ra bốn nguyên nhân. Trước hết là quy mô ngân sách tăng đột biến. Trước đây, chi thường xuyên cho khoa học và công nghệ khoảng 12.000 tỷ đồng. Hiện nay, tổng kinh phí, bao gồm chi thường xuyên và chi đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đã tăng gấp bảy lần.

Sự thay đổi quy mô đi cùng sự mở rộng nội dung chi. Số liệu được Bộ trưởng nêu bao gồm cả chi thường xuyên và chi đầu tư, gắn với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Việc tổ chức thực hiện cần được xem xét trong phạm vi đầy đủ của những nội dung chi này.

Nguyên nhân thứ hai là độ trễ của chính sách, pháp luật. Nghị quyết 57 được ban hành tháng 12/2024, nhưng nhiều quy định cụ thể hóa đến cuối năm 2025 hoặc năm 2026 mới có hiệu lực. Khoảng thời gian từ khi ban hành chủ trương đến khi các quy định được thực hiện đã ảnh hưởng đến tiến độ triển khai nhiệm vụ và sử dụng nguồn lực.

Nguyên nhân thứ ba nằm ở sự thay đổi căn bản trong cách xác định nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Trước đây, nhiệm vụ chủ yếu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học. Hiện nay, việc xác định nhiệm vụ phải bắt đầu từ bài toán thực tiễn, có sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học. Bộ trưởng nhận định: “Cách làm này khó hơn, dù kinh phí cấp nhiều hơn”.

Thay đổi cách xác định nhiệm vụ cũng có nghĩa là yêu cầu chuẩn bị phải cụ thể hơn. Cơ quan đề xuất cần làm rõ vấn đề cần giải quyết và sản phẩm dự kiến, trong khi các tổ chức nghiên cứu tham gia tìm lời giải. Đây là sự chuyển dịch được Bộ trưởng nhấn mạnh khi giải trình cả về tiến độ giải ngân và hạn chế trong đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh.

Nguyên nhân cuối cùng là năng lực tổ chức thực hiện tại một số cơ quan, đơn vị còn hạn chế, cùng tâm lý e ngại khi triển khai nhiệm vụ mới. Bộ trưởng đánh giá đây là vấn đề khó, ảnh hưởng đến tiến độ sử dụng nguồn lực. Vì vậy, tháo gỡ vướng mắc cần đồng thời gắn với nâng cao năng lực thực thi, hỗ trợ cơ quan, đơn vị trong quá trình triển khai.

Gắn tiến độ với sản phẩm đầu ra

Để khắc phục, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ làm việc với các địa phương nhằm nâng cao chất lượng lập dự toán. Bộ đồng thời phát triển hệ thống lập dự toán trực tuyến và hỗ trợ thẩm định để rút ngắn thời gian phân bổ kinh phí. Những công việc này tập trung vào khâu chuẩn bị, nơi các nhu cầu thực tiễn được cụ thể hóa thành nhiệm vụ và dự toán.

“Áp lực giải ngân là có, áp lực doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo cần kinh phí là có. Nhưng áp lực hơn nữa là từng đồng ngân sách phải được sử dụng hiệu quả”, Bộ trưởng nhấn mạnh. Phát biểu này đặt tiến độ giải ngân trong mối quan hệ với chất lượng đầu tư, khả năng thực hiện nhiệm vụ và giá trị mà kết quả nghiên cứu có thể mang lại.

Yêu cầu hiệu quả cũng thể hiện trong định hướng đặt hàng nghiên cứu. Bộ trưởng thừa nhận tỷ lệ đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh còn thấp. Cách tiếp cận là xác định nhiệm vụ từ nhu cầu thực tiễn và doanh nghiệp, đồng thời tháo gỡ vướng mắc về định giá tài sản trí tuệ, hỗ trợ chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực tổ chức thương mại hóa.

Trong phát triển công nghệ chiến lược, Bộ đã phê duyệt 19 nhiệm vụ với tổng kinh phí 6.600 tỷ đồng, trong đó vốn xã hội hóa chiếm 71,8%. Cùng với đó, 11 nhiệm vụ nghiên cứu hợp tác Việt Nam-Nhật Bản về chip bán dẫn được phê duyệt đồng tài trợ với tổng kinh phí gần 500 tỷ đồng. Các số liệu cho thấy nguồn lực triển khai gồm cả ngân sách và sự tham gia của các nguồn vốn khác.

Từ những vấn đề được chất vấn, nhiệm vụ đặt ra là làm rõ đầu ra ngay từ lập dự toán, nâng cao chất lượng thẩm định và tăng năng lực tổ chức thực hiện. Bộ trưởng khẳng định sẽ cầu thị tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội và cử tri, tập trung khắc phục hạn chế. Khơi thông nguồn lực phải đi cùng đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đóng góp thiết thực hơn cho phát triển kinh tế-xã hội.