Khơi thông nguồn lực, tạo chính sách đột phá để văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn

Phát triển "văn hóa số" và "công nghiệp văn hóa công nghệ cao"

Thảo luận tại Tổ 1 (Hà Nội) sáng nay, 20/4, ĐBQH Tạ Đình Thi cơ bản tán thành với sự cần thiết ban hành Nghị quyết chuyên đề về văn hóa. Tuy nhiên, để Nghị quyết thực sự "đi trước mở đường" như tinh thần Nghị quyết 57 và bám sát bối cảnh hội nhập sâu rộng theo Nghị quyết 59, đại biểu đề xuất 5 nhóm vấn đề cụ thể.

Trước hết, về "văn hóa số" và "công nghiệp văn hóa công nghệ cao", đại biểu Tạ Đình Thi đánh giá dự thảo đã rất tiến bộ khi đề cập đến hạ tầng số, cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa (Điều 10), tuy nhiên, để thể chế hóa Nghị quyết 57, đại biểu cho rằng, ưu đãi thuế cho công nghệ cao trong văn hóa cần bổ sung đối tượng "nghiên cứu và phát triển công cụ tạo nội dung số dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR), chuỗi khối (blockchain) phục vụ bảo tồn và sáng tạo văn hóa". Nếu không có ưu đãi đủ mạnh, chúng ta sẽ chỉ số hóa di sản chứ không thể tạo ra sản phẩm văn hóa số mang thương hiệu Việt Nam cạnh tranh toàn cầu.

ĐBQH Tạ Đình Thi phát biểu thảo luận tại Tổ 1

Điều 11 về Quỹ văn hóa, nghệ thuật cần được rà soát, nghiên cứu thiết kế theo mô hình "quỹ đầu tư mạo hiểm cho sáng tạo số", không chỉ dừng ở tài trợ truyền thống. Đại biểu cho rằng, thời gian thí điểm 10 năm là hợp lý, nhưng cần quy định rõ cơ chế "chấp nhận rủi ro" – như tinh thần Nghị quyết 57.

Đối với vấn đề về hội nhập quốc tế và thu hút chất xám toàn cầu, đại biểu Tạ Đình Thi cho rằng dự thảo đã có Điều 4.4.c miễn, giảm thuế thu nhập cá nhân cho chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 7 về phát triển nhân lực đặc thù một chính sách "visa văn hóa" hoặc "thẻ nhà sáng tạo". Điển hình như việc "cho phép các chuyên gia, nghệ sĩ quốc tế, nhà quản lý di sản hàng đầu thế giới được cấp thị thực dài hạn có thể đến 5 năm, gia hạn nhiều lần khi tham gia các dự án công nghiệp văn hóa tại Việt Nam" - đây là cách thể chế hóa rất cụ thể tinh thần "hội nhập chủ động, thực chất" của Nghị quyết 59.

Liên quan đến thí điểm mô hình quản trị mới gắn với đổi mới sáng tạo, đại biểu Tạ Đình Thi đánh giá khoản 5 Điều 4 cho phép UBND cấp xã giao cộng đồng tự quản thiết chế văn hóa cơ sở là rất hay, nhưng để phù hợp với Nghị quyết 57 về thí điểm cơ chế đặc thù, đại biểu đề nghị bổ sung một điều khoản cho phép thí điểm thành lập "doanh nghiệp xã hội văn hóa" được hưởng ưu đãi như doanh nghiệp công nghệ cao nếu có mô hình kết hợp bảo tồn di sản với ứng dụng số.

"Ví dụ một làng nghề truyền thống được thành lập hợp tác xã kiểu mới, ứng dụng thương mại điện tử và livestream đa ngôn ngữ để bán sản phẩm văn hóa ra thế giới thì cần được hưởng ưu đãi thuế như startup công nghệ", đại biểu dẫn chứng.

Văn hóa phải trở thành ngành kinh tế mũi nhọn

Để bảo đảm nguồn lực và chống "đầu tư dàn trải", đại biểu Tạ Đình Thi nêu, điều 3 quy định chi cho văn hóa tối thiểu 2% tổng chi ngân sách là rất đáng hoan nghênh. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc "chi theo sản phẩm đầu ra" (output-based budgeting) – cũng là tinh thần của cơ chế khoán chi tại Điều 8. Có nghĩa là không chỉ tăng % chi, mà phải gắn với các chỉ số đo lường: số lượng sản phẩm công nghiệp văn hóa xuất khẩu, số lượt tương tác với di sản số hóa từ nước ngoài...

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 1

Đối với giải quyết xung đột pháp lý (Điều 13), dự thảo quy định nếu Nghị quyết này và luật khác khác nhau thì áp dụng Nghị quyết này, và nếu văn bản khác ưu đãi hơn thì áp dụng văn bản đó. Tuy nhiên, ĐBQH Tạ Đình Thi nhấn mạnh, để tránh rủi ro thực thi cần bổ sung vào Điều 13 một câu: "Trong quá trình thực hiện, nếu phát sinh mâu thuẫn giữa các quy định về thủ tục hành chính, Thủ tướng Chính phủ được quyền quyết định tạm thời việc áp dụng cơ chế thuận lợi nhất cho chủ thể văn hóa, báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất" bởi đây chính là tinh thần "vượt trội, tháo gỡ" của Nghị quyết 57.

Nhấn mạnh văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, mà trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và hội nhập quốc tế, văn hóa phải trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, dựa trên khoa học công nghệ và sức mạnh mềm toàn cầu. Đại biểu đánh giá dự thảo đã có nhiều điểm tiến bộ, nhưng cần được quán triệt sâu sắc và thể chế hóa toàn diện hơn nữa các quan điểm, chủ trương của Đảng được nêu tại Nghị quyết 57 và 59 để thực sự tạo đột phá.

"Tôi tin tưởng rằng với những điều chỉnh nêu trên, Nghị quyết sẽ không chỉ là văn bản pháp lý mà còn là đòn bẩy đưa văn hóa Việt Nam sánh vai cùng các cường quốc văn hóa trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc", đại biểu Tạ Đình Thi nhấn mạnh.

Mở ra nhiều cơ chế rất thông thoáng trong lĩnh vực văn hóa

Đồng quan điểm, ĐBQH, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm đánh giá việc ban hành Nghị quyết về cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam là một bước đi rất cần thiết trong bối cảnh chúng ta đang bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn phải trở thành một nguồn lực nội sinh quan trọng của tăng trưởng.

Tuy nhiên, để Nghị quyết thực sự tạo ra đột phá, ĐBQH, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm đã góp ý một số nội dung để dự thảo luật ngày càng hoàn thiện. Trước hết, về quy định “Ngày Văn hóa Việt Nam”, đại biểu đánh giá đây là một sáng kiến đáng ghi nhận. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc người lao động được nghỉ làm việc và miễn phí tham quan thì hiệu quả lan tỏa sẽ chưa lớn.

"Tôi đề nghị cần thiết kế ngày này trở thành một sự kiện văn hóa - sáng tạo mang tính quốc gia, gắn với các hoạt động như lễ hội văn hóa, tuần lễ công nghiệp sáng tạo, kích cầu du lịch và tiêu dùng văn hóa. Như vậy, ngày này không chỉ mang ý nghĩa tinh thần mà còn tạo ra giá trị kinh tế và xã hội rõ rệt", đại biểu nêu rõ.

ĐBQH, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm phát biểu thảo luận tại Tổ 1

Về cơ chế đầu tư và hợp tác công tư trong lĩnh vực văn hóa, đại biểu cho rằng dự thảo đã mở ra nhiều cơ chế rất thông thoáng. Tuy nhiên, đại biểu đánh giá đây là điểm tiến bộ nhưng cũng hết sức thận trọng bởi văn hóa không giống các lĩnh vực thuần túy kinh tế, nếu chúng ta xã hội hóa thiếu kiểm soát có thể dẫn đến thương mại hóa quá mức, làm suy giảm giá trị văn hóa. Vì vậy, đại biểu đề nghị cần có tiêu chí rõ ràng để phân định lĩnh vực nào có thể xã hội hóa sâu, lĩnh vực nào Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo, đặc biệt là các di sản và thiết chế văn hóa cốt lõi.

Về chính sách ưu đãi tài chính, đại biểu đồng tình với các cơ chế miễn, giảm thuế nhằm thu hút đầu tư vào công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, hiện nay chính sách chủ yếu tập trung vào ưu đãi đầu vào, trong khi chưa gắn chặt với hiệu quả đầu ra, điều này có thể dẫn đến tình trạng lợi dụng chính sách. Do đó, đại biểu đề nghị cần bổ sung cơ chế hậu kiểm, gắn ưu đãi với các tiêu chí cụ thể như mức độ sáng tạo, tỷ lệ nội dung Việt, đóng góp cho xuất khẩu văn hóa, từ đó bảo đảm chính sách đi đúng mục tiêu.

Riêng đối với chính sách nhân lực, đại biểu cho rằng dự thảo đã có nhiều cơ chế đột phá như thu hút chuyên gia, đãi ngộ nghệ sĩ, tuyển dụng đặc cách. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo hoàn chỉnh, trong đó nghệ sĩ và người làm văn hóa có môi trường để sáng tạo, thử nghiệm và phát triển lâu dài. Đồng thời, cần chú trọng hơn đến bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ để khuyến khích sáng tạo.

Đặc biệt, tôi đánh giá cao việc dự thảo đề cập đến cơ chế miễn trách nhiệm trong trường hợp làm đúng quy trình. Tuy nhiên, cần gắn cơ chế này với minh bạch và giám sát, tránh bị lạm dụng hoặc tạo tâm lý né tránh trách nhiệm thực chất.

"Nếu được hoàn thiện theo hướng tập trung, có trọng tâm và kiểm soát tốt rủi ro, Nghị quyết về cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra bước chuyển quan trọng: đưa văn hóa từ vị trí “lĩnh vực tiêu dùng ngân sách” trở thành một ngành tạo giá trị, đóng góp cho tăng trưởng và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia. Tôi đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu các ý kiến của các vị đại biểu Quốc hội, hoàn thiện Nghị quyết theo hướng rõ trọng tâm đột phá, gắn chính sách với hiệu quả thực tiễn và bảo đảm tính khả thi cao trong tổ chức thực hiện", ĐBQH, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm nêu rõ.