Kiểm toán góp phần kiến tạo cơ chế phân cấp, phân quyền trong quản lý ngân sách

Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng - Chủ tịch Hội đồng nghiệm thu - đề nghị Ban Đề tài đánh giá, phân tích sâu vai trò, những đóng góp của KTNN để tăng hiệu quả trong việc quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính gắn với PCPQ. Ảnh: N.LY

Chiều 30/10, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng đã chủ trì cuộc họp Hội đồng khoa học nghiệm thu Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: “Vai trò của Kiểm toán nhà nước trong việc quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính gắn với thực hiện cơ chế phân cấp, phân quyền” do TS. Nguyễn Hữu Hiểu - Trường Đào tạo và Bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm toán làm Chủ nhiệm. Tham dự cuộc họp có các thành viên Hội đồng thẩm định và Ban Đề tài.

Theo TS. Nguyễn Hữu Hiểu, quản lý, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính công là yêu cầu quan trọng hàng đầu đối các quốc gia, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và đời sống của người dân. Tại Việt Nam, tài chính công được quản lý thống nhất, tập trung, công khai, minh bạch, có phân công, phân cấp quản lý, gắn quyền hạn với trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước các cấp. Thời gian qua, Nhà nước đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách phân cấp, phân quyền (PCPQ), quy định trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị trong quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính công.

Nghị quyết số 07-NQ/TW của Bộ Chính trị về chủ trương, giải pháp cơ cấu lại ngân sách nhà nước, quản lý nợ công để bảo đảm nền tài chính quốc gia an toàn, bền vững xác định: "Thực hiện có hiệu quả việc PCPQ cho các địa phương" trong quản lý, sử dụng tài chính công. Luật NSNN số 89/2025/QH15 quy định nguyên tắc "có phân công, phân cấp quản lý" ngân sách nhà nước.

Chiến lược tài chính đến năm 2030 ban hành theo Quyết định số 368/QĐ-TTg ngày 21/3/2022 của Thủ tướng Chính phủ cũng xác định các đột phá chiến lược, trong đó quy định: "Thực hiện đổi mới cơ chế phân cấp quản lý, phân bổ NSNN để bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và tính chủ động của ngân sách địa phương".

Quang cảnh cuộc họp. Ảnh: N.LY

Tuy nhiên, cơ chế PCPQ trong quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính công vẫn bộc lộ hạn chế. Tình trạng các cơ quan, đơn vị, địa phương chậm phân bố dự toán hoặc phân bổ không đúng quy định, chi sai, thu vượt quy định vẫn diễn ra. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thực hiện cơ chế PCPQ chưa thực sự đồng bộ làm căn cứ để các cơ quan, đơn vị thực hiện.

TS. Nguyễn Hữu Hiểu thông tin, từ khi thành lập đến nay, KTNN đã thực hiện khoảng 2.000 cuộc kiểm toán NSNN; kiến nghị tăng thu, giảm chi NSNN hàng nghìn tỷ đồng. Đồng thời, kiến nghị sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ hàng nghìn văn bản quy phạm pháp luật, văn bản quản lý có nội dung sai quy định hoặc không phù hợp với thực tế. Hoạt động kiểm toán góp phần quan trọng hoàn thiện cơ chế, chính sách về PCPQ đối với các cơ quan, tổ chức, đơn vị trong quản lý, phân bổ và sử dụng tài chính công.

Trong bối cảnh mới có nhiều thay đổi, việc nghiên cứu, đánh giá và tìm ra các giải pháp nâng cao vai trò của KTNN trong việc quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính gắn với thực hiện cơ chế PCPQ là yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn - TS. Nguyễn Hữu Hiểu nhấn mạnh.

TS. Nguyễn Hữu Hiểu trình bày kết quả nghiên cứu. Ảnh: N.LY

Từ kết quả nghiên cứu, Ban Đề tài đề xuất các nhóm giải pháp tập trung vào: Hoàn thiện khung pháp lý về KTNN và công tác kiểm toán nhằm nâng cao vai trò của KTNN trong việc quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính công gắn với thực hiện cơ chế PCPQ; tăng cường sự phối hợp giữa KTNN với Quốc hội, Chính phủ, Hội đồng nhân dân, Ủy  ban nhân dân và các cơ quan chức năng khác.

Các điều kiện để nâng cao tính khả thi, hiệu lực của các giải pháp là tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý chuyên môn nhà nước với KTNN; tăng cường phối hợp trong theo dõi, đôn đốc và thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán; nâng cao năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp của kiểm toán viên; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong hoạt động kiểm toán.

Đánh giá cao kết quả nghiên cứu của Ban Đề tài, Hội đồng nghiệm thu cho rằng, Đề tài đã tập trung nghiên cứu vấn đề rất cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam vừa thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, đẩy mạnh cơ chế PCPQ theo hướng địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm.

Đề tài đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận chung về vai trò của KTNN đối với thực hiện cơ chế PCPQ trong quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính công; tham khảo kinh nghiệm của một số quốc gia để rút ra bài học cho KTNN Việt Nam.

Về mặt thực tiễn, Đề tài đã phân tích thực trạng vai trò của KTNN đối với thực hiện cơ chế phân cấp, phân quyền trong quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính công; phân tích những kết quả đạt được, những hạn chế và nguyên nhân trong thực hiện vai trò của KTNN. Trên cơ sở đó, đưa ra các nhóm giải pháp nâng cao vai trò của KTNN đối với thực hiện cơ chế PCPQ trong quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính công.

Để hoàn thiện Đề tài, các thành viên Hội đồng thẩm định gợi mở một số nội dung cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung.

TS. Nguyễn Minh Tân - Phó Vụ trường Vụ Kinh tế và Tài chính, Ủy ban Kinh tế tài chính Quốc hội - khuyến nghị, Ban Đề tài nghiên cứu, làm rõ mối liên hệ và tính tương thích giữa các yếu tố: Vai trò của KTNN, nguồn lực tài chính/tài chính công và cơ chế PCPQ. Ba yếu tố này có mối tương quan tác động qua lại khá mật thiết, cần được làm rõ hơn trong đề tài. Ngoài ra, cần xác định giải pháp đột phá, trọng tâm để nâng cao vai trò của KTNN trong quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính gắn với bối cảnh đẩy mạnh phân cấp, phân quyền hiện nay.

ThS. Vương Nguyên Lượng - Kiểm toán trưởng KTNN khu vực III - đề xuất bổ sung thông tin về tỷ lệ thực hiện kiến nghị, một số kiến nghị có tác động đến thực hiện cơ chế PCPQ. Từ đó, làm rõ nguyên nhân và những tác động đến vai trò của KTNN trong quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính gắn với bối cảnh đẩy mạnh PCPQ.

TS. Nguyễn Như Quỳnh - Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính, Bộ Tài chính - khuyến nghị, Ban Đề tài cần cụ thể hóa các chỉ báo, nguồn số liệu và phương pháp đánh giá đối với từng nhóm tiêu chí; đồng thời làm rõ sự liên kết làm cơ sở xác định rõ hơn những hạn chế và đề xuất giải pháp.

Các thành viên Hội đồng thẩm định gợi mở một số nội dung để Ban Đề tài tiếp tục nghiên cứu, bổ sung. Ảnh: N.LY

Để làm rõ hơn trọng tâm nghiên cứu, cần nêu bật những kết quả kiểm toán trực tiếp liên quan đến việc thực hiện cơ chế PCPQ trong quản lý tài chính công, đặc biệt là các phát hiện và kiến nghị về phân định nguồn thu, nhiệm vụ chi, cơ chế điều tiết và bổ sung ngân sách, quyền vay nợ của chính quyền địa phương và trách nhiệm của các cấp chính quyền. Từ đó, đánh giá cụ thể hơn những đóng góp thực chất của KTNN đối với việc hoàn thiện cơ chế PCPQ.

Bên cạnh đó, Nhóm tác giả cần làm rõ hơn những yêu cầu mới đặt ra đối với hoạt động kiểm toán khi tổ chức chính quyền địa phương hai cấp vận hành, nhất là trong điều kiện nhiều nhiệm vụ quản lý tài chính, ngân sách, đầu tư công và tài sản công được phân định, chuyển giao lại giữa các cấp chính quyền. Trong đó, chú trọng đến việc: đánh giá sự tương xứng giữa nhiệm vụ được phân cấp với nguồn lực tài chính được bố trí; kiểm soát rủi ro trong quá trình chuyển giao ngân sách, tài sản công, dự án đầu tư và các nghĩa vụ tài chính; bảo đảm tính đầy đủ, liên tục và khả năng kết nối dữ liệu tài chính - ngân sách sau sắp xếp tổ chức bộ máy; xác định rõ trách nhiệm của cơ quan giao nhiệm vụ, phân bổ nguồn lực và cơ quan trực tiếp tổ chức thực hiện. Trên cơ sở đó, nghiên cứu, bổ sung định hướng đổi mới nội dung, phương pháp và cách thức tổ chức kiểm toán phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Kết luận cuộc họp, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng đề nghị, Ban Đề tài tiếp thu tối đa ý kiến của Hội đồng, trong đó lưu ý bám sát thực tiễn bối cảnh đất nước và hoạt động của KTNN; đánh giá rõ vai trò, những đóng góp của KTNN để tăng hiệu quả trong việc quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính gắn với PCPQ; đề xuất giải pháp mang tính khả thi, gắn với định hướng, kế hoạch trung hạn, dài hạn và Chiến lược phát triển KTNN, từ đó xác định giải pháp đột phá, trọng tâm.

Hội đồng nghiệm thu đánh giá Đề tài xếp loại Khá.