Kinh tế nhà nước tại Hà Nội: Từ 'giữ nhịp' đến dẫn dắt và kiến tạo tăng trưởng

Từ 18h30 đến 20h ngày 27-3, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội thực hiện Chương trình thời sự đặc biệt “Kinh tế Nhà nước tại Hà Nội - Chủ đạo, dẫn dắt và kiến tạo phát triển”. Với sự tham gia của PGS.TS Vũ Văn Phúc, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản và GS.TS Trần Thọ Đạt, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, chương trình đã tập trung làm rõ vai trò, vị trí và những yêu cầu đổi mới đối với kinh tế nhà nước trong bối cảnh phát triển mới.

Dự án cải tạo khẩn cấp kênh Thụy Phương do Tổng công ty Đầu tư phát triển hạ tầng đô thị - UDIC triển khai. Ảnh: Quang Thái

Định vị lại vai trò kinh tế nhà nước trong mô hình tăng trưởng mới

Kinh tế nhà nước từ lâu đã giữ vị trí then chốt trong nền kinh tế, đặc biệt trong việc bảo đảm ổn định vĩ mô và duy trì các cân đối lớn. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, khi nền kinh tế Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao, bền vững, gắn với chuyển đổi xanh và chuyển đổi số, vai trò của khu vực này cần được nhìn nhận lại một cách toàn diện hơn.

Theo PGS.TS Vũ Văn Phúc, điểm mới căn bản của Nghị quyết số 79-NQ/TW là đã tiếp cận kinh tế nhà nước theo nghĩa rộng, không chỉ bó hẹp trong doanh nghiệp nhà nước mà bao gồm cả hệ thống nguồn lực quan trọng, như đất đai, tài sản công, ngân sách và các công cụ điều tiết vĩ mô. Điều này giúp thay đổi tư duy từ quản lý từng lĩnh vực riêng lẻ sang quản trị tổng thể nguồn lực quốc gia.

“Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước không chỉ là giữ ổn định mà còn phải định hướng chiến lược phát triển”, ông nhấn mạnh, đồng thời chỉ ra ba trụ cột thể hiện vai trò này gồm: Bảo đảm ổn định vĩ mô và định hướng phát triển; thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội; và tạo nguồn lực để Nhà nước điều tiết, ứng phó với các biến động.

Ở góc độ khác, GS.TS Trần Thọ Đạt cho rằng, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là duy trì vai trò chủ đạo mà còn phải nâng tầm lên thành lực lượng “dẫn dắt, kiến tạo và mở đường”. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nền kinh tế phải đối mặt với nhiều thách thức từ bên ngoài, như biến động thị trường, cạnh tranh quốc tế, cũng như các yêu cầu nội tại về đổi mới mô hình tăng trưởng.

Ông phân tích, trong mô hình tăng trưởng mới, kinh tế nhà nước cần đóng vai trò tiên phong trong các lĩnh vực then chốt như hạ tầng, năng lượng, công nghệ, đổi mới sáng tạo. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi vốn lớn, rủi ro cao, khu vực tư nhân khó có thể tham gia ngay từ đầu. “Ở những lĩnh vực đó, kinh tế nhà nước phải đi trước một bước, tạo nền tảng để các khu vực khác cùng tham gia”, GS.TS Trần Thọ Đạt nhấn mạnh.

Một điểm đáng chú ý khác là mối quan hệ giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân. Nếu trước đây có những cách hiểu chưa đầy đủ thì Nghị quyết 79 đã làm rõ hai khu vực này có tính bổ trợ lẫn nhau. Kinh tế nhà nước không cạnh tranh trực tiếp mà tập trung giải quyết các điểm nghẽn, tạo điều kiện để kinh tế tư nhân phát triển.

Từ đó, có thể thấy, việc định vị lại vai trò của kinh tế nhà nước không chỉ là yêu cầu lý luận, mà còn là điều kiện tiên quyết để xây dựng một mô hình tăng trưởng hiệu quả, bền vững và có khả năng thích ứng cao, trong đó khu vực này giữ vai trò hạt nhân trong tổ chức, dẫn dắt và phân bổ nguồn lực, đồng thời tạo lập môi trường thuận lợi để các thành phần kinh tế cùng phát triển, góp phần nâng cao sức chống chịu và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Thủ đô trong bối cảnh mới.

Gỡ điểm nghẽn thể chế, quản trị và nguồn lực

Một trong những điểm nổi bật của Nghị quyết số 79-NQ/TW là đã nhận diện rõ các “nút thắt” đang cản trở sự phát triển của khu vực kinh tế nhà nước, từ đó đưa ra những định hướng tháo gỡ mang tính hệ thống và có tính khả thi cao trong thực tiễn.

Theo GS.TS Trần Thọ Đạt, điểm nghẽn đầu tiên chính là sự đan xen giữa nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ kinh tế. Trong thời gian dài, doanh nghiệp nhà nước vừa phải thực hiện các mục tiêu chính trị, vừa phải vận hành theo cơ chế thị trường, dẫn đến hiệu quả hoạt động chưa cao và thiếu tính minh bạch trong đánh giá kết quả.

“Nghị quyết 79 đã tách bạch rõ hai nhiệm vụ này, tạo điều kiện để doanh nghiệp nhà nước hoạt động minh bạch và hiệu quả hơn”, ông phân tích, đồng thời cho rằng đây là bước đi quan trọng nhằm khắc phục tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi” trong quản lý và vận hành doanh nghiệp nhà nước thời gian qua.

Điểm nghẽn thứ hai là thể chế và quản trị. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp nhà nước vẫn vận hành theo tư duy hành chính, chưa theo chuẩn mực quản trị hiện đại, chưa đáp ứng yêu cầu minh bạch, hiệu quả và cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường, từ đó làm giảm khả năng thích ứng với những biến động nhanh của môi trường kinh doanh.

PGS.TS Vũ Văn Phúc cho rằng, việc chuyển từ “quản lý” sang “quản trị”, từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” là một bước chuyển mang tính nền tảng, không chỉ thay đổi cách thức điều hành mà còn thay đổi tư duy tiếp cận, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu kiểm soát rủi ro và trách nhiệm giải trình.

Điểm nghẽn thứ ba liên quan đến việc phân bổ và sử dụng nguồn lực. Dù kinh tế nhà nước đang nắm giữ nguồn lực rất lớn, từ vốn, đất đai đến tài sản công, nhưng hiệu quả khai thác còn hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu một cơ chế phân bổ hợp lý, chưa gắn chặt với hiệu quả sử dụng và chưa có hệ thống dữ liệu đầy đủ, minh bạch để phục vụ quản trị và ra quyết định.

Nghị quyết 79 đã mở rộng cách tiếp cận, coi kinh tế nhà nước là tổng thể các nguồn lực, từ đó tạo cơ sở để xây dựng cơ chế phân bổ hiệu quả hơn, đồng thời yêu cầu phải gắn phân bổ nguồn lực với trách nhiệm giải trình và kết quả đầu ra, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng và tránh lãng phí.

Bên cạnh việc nhận diện điểm nghẽn, Nghị quyết 79 cũng đưa ra các định hướng đột phá, như cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước theo chiều sâu, tập trung vào những lĩnh vực then chốt, xây dựng các tập đoàn kinh tế mạnh có khả năng cạnh tranh ở khu vực và quốc tế, đồng thời thúc đẩy mạnh mẽ đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học - công nghệ và chuyển đổi số trong toàn bộ khu vực kinh tế nhà nước.

Đặc biệt, yêu cầu nâng cao năng lực quản trị theo chuẩn mực quốc tế, tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình không chỉ là điều kiện cần mà còn là yếu tố quyết định để khu vực kinh tế nhà nước thực sự phát huy vai trò dẫn dắt, tạo niềm tin cho thị trường và đóng góp hiệu quả hơn vào tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn mới.

Khu đô thị mới Sài Đồng do Tổng công ty Đầu tư và Phát triển nhà Hà Nội (HANDICO) đầu tư. Ảnh: Quang Thái

Hà Nội tìm điểm đột phá để dẫn dắt phát triển

Từ định hướng của Trung ương, Hà Nội đã cụ thể hóa bằng Chương trình hành động số 09 với cách tiếp cận được đánh giá là “rõ hơn, sâu hơn và hành động hơn”.

Theo GS.TS Trần Thọ Đạt, điểm nổi bật của chương trình là đã xác định rõ 6 trụ cột nguồn lực của kinh tế nhà nước, từ đất đai, tài sản công đến doanh nghiệp và tài chính. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy quản lý phân tán sang quản trị tổng thể.

Chương trình cũng đưa ra 8 nhóm giải pháp cụ thể, gắn trách nhiệm rõ ràng cho từng cơ quan, đơn vị, qua đó nâng cao hiệu quả thực thi và bảo đảm tính đồng bộ trong tổ chức thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô.

Từ góc độ triển khai, PGS.TS Vũ Văn Phúc nhấn mạnh giải pháp then chốt là phải rà soát, số hóa toàn bộ nguồn lực kinh tế nhà nước. “Khi nắm chắc dữ liệu, chúng ta mới có thể khai thông điểm nghẽn và sử dụng hiệu quả nguồn lực”, ông nói, đồng thời cho rằng việc xây dựng hệ thống dữ liệu đầy đủ, minh bạch còn là cơ sở quan trọng để nâng cao năng lực quản trị và ra quyết định.

Bên cạnh đó, việc hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các sở, ngành được coi là yêu cầu cấp bách. Thực tế cho thấy, dù đã có nhiều cải cách về phân cấp, phân quyền, nhưng tình trạng chồng chéo vẫn tồn tại, ảnh hưởng đến hiệu quả điều hành và làm giảm tốc độ phản ứng chính sách trước những yêu cầu phát triển mới.

Một yếu tố mang tính quyết định khác là cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm. Nếu không giải quyết được tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm, thì khó có thể tạo ra những đột phá thực chất, nhất là trong bối cảnh Hà Nội đang đặt ra những mục tiêu phát triển cao và yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương thức quản trị.

Ở cấp độ doanh nghiệp, khu vực doanh nghiệp nhà nước cần có những thay đổi căn bản, từ quản trị đến lĩnh vực hoạt động, theo hướng tập trung vào các lĩnh vực then chốt, thiết yếu, có vai trò dẫn dắt và tạo nền tảng cho phát triển, đồng thời đi đầu trong chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đổi mới sáng tạo.

Song song với đó, việc xây dựng hệ sinh thái phát triển, tăng cường liên kết với khu vực tư nhân cũng là hướng đi quan trọng, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò “hạt nhân”, tạo lập môi trường và dẫn dắt các thành phần kinh tế khác cùng tham gia, qua đó góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và sức chống chịu của nền kinh tế Thủ đô trước những biến động của bối cảnh mới.

Có thể thấy, Nghị quyết 79 và Chương trình hành động 09 đã mở ra một cách tiếp cận mới, toàn diện và thực chất hơn đối với kinh tế nhà nước, không chỉ dừng lại ở việc định hướng vai trò mà còn đặt ra yêu cầu cụ thể trong tổ chức thực hiện, từ đó hướng tới mục tiêu xây dựng một khu vực kinh tế nhà nước thực sự hiệu quả, có năng lực dẫn dắt và tạo động lực lan tỏa cho phát triển kinh tế - xã hội của Hà Nội trong giai đoạn tới.

Trong bối cảnh Hà Nội đặt mục tiêu tăng trưởng cao và phát triển bền vững, việc phát huy vai trò của kinh tế nhà nước, đồng thời kết hợp hài hòa với khu vực kinh tế tư nhân, sẽ là chìa khóa quan trọng. Nếu được triển khai quyết liệt, đồng bộ và đúng hướng, kinh tế nhà nước không chỉ giữ vai trò chủ đạo mà còn trở thành lực lượng tiên phong, dẫn dắt và kiến tạo cho sự phát triển của Thủ đô trong giai đoạn mới.

Bảo Hân