Kinh tế số trước 'ngã rẽ' số lượng và chất lượng

TFP có xu hướng giảm

Những số liệu ban đầu của quý I cho thấy nền kinh tế tiếp tục duy trì đà phục hồi, với tăng trưởng GDP ước đạt khoảng 6-6,5%, cao hơn cùng kỳ năm trước và phản ánh sự cải thiện của cả khu vực sản xuất lẫn tiêu dùng.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào cấu trúc tăng trưởng, có thể thấy các động lực chủ yếu vẫn mang tính quen thuộc: mở rộng sản xuất, tăng cầu tín dụng và tận dụng sự hồi phục của thị trường bên ngoài. “Đây cũng chính là dư âm của năm 2025, một năm tăng trưởng cao nhưng còn nhiều vấn đề về chất lượng”, GS.TS.Tô Trung Thành, Đại học Kinh tế quốc dân (NEU), chia sẻ.

Theo GS.TS.Tô Trung Thành, tăng trưởng năm 2025 đạt mức cao 8,02 %, nhưng vẫn dựa nhiều vào mở rộng tín dụng và đầu tư vốn, thay vì cải thiện năng suất. Chất lượng tăng trưởng cũng là điểm đáng lưu ý.

Báo cáo vừa được NEU công bố đã chỉ ra rằng đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) có xu hướng giảm và chuyển sang âm trong năm 2025, phản ánh sự suy giảm vai trò của các yếu tố chiều sâu như công nghệ, quản trị và hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Tăng trưởng kinh tế tiếp tục dựa chủ yếu vào tích lũy vốn, đặc biệt là vốn ngoài công nghệ thông tin (ICT), trong khi đóng góp của vốn ICT và chất lượng lao động còn hạn chế. Điều này cho thấy quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang chiều sâu chưa đạt được tiến triển rõ rệt, và vai trò của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo vẫn chưa thực sự trở thành động lực chính.

Bình luận về điều này, PGS.TS. Tô Trung Thành cho rằng: “Khi TFP không đóng góp tích cực, điều đó có nghĩa là tăng trưởng chưa dựa trên đổi mới sáng tạo hay hiệu quả, mà vẫn chủ yếu dựa vào việc tăng đầu vào”.

Nguy cơ “gia công số” ngày càng rõ

Trong bức tranh tăng trưởng, kinh tế số nổi lên như một điểm sáng đáng chú ý. Quy mô kinh tế số của Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 14% GDP, tương đương 70 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng thuộc nhóm cao trong khu vực. “Đây là kết quả của quá trình chuyển đổi số mạnh mẽ trong những năm gần đây, từ thương mại điện tử, fintech đến các nền tảng dịch vụ số”, báo cáo của NEU chỉ rõ.

Tuy nhiên, đằng sau con số tăng trưởng ấn tượng là một câu hỏi lớn về chất lượng phát triển. GS.TS. Tô Trung Thành phân tích: “Kinh tế số của Việt Nam tăng nhanh về quy mô, nhưng giá trị gia tăng nội địa còn hạn chế, phần lớn vẫn nằm ở các khâu lắp ráp, gia công hoặc dịch vụ có hàm lượng công nghệ chưa cao”.

Điều này dẫn đến một nghịch lý đáng suy nghĩ: kinh tế số tăng nhanh nhưng chưa thực sự trở thành động lực nâng cao năng suất. Các doanh nghiệp FDI tiếp tục đóng vai trò chủ đạo trong xuất khẩu công nghệ, trong khi doanh nghiệp trong nước chủ yếu tham gia ở các khâu giá trị thấp. Hiệu ứng lan tỏa từ khu vực FDI sang khu vực nội địa còn hạn chế, khiến chuỗi giá trị trong nước chưa được hình thành đầy đủ.

GS.TS. Tô Trung Thành gọi đây là một dạng “gia công số”. Ông cho rằng: “Chúng ta không chỉ gia công trong sản xuất truyền thống, mà đang chuyển sang gia công trong lĩnh vực số, nơi giá trị lớn nhất lại nằm ở thiết kế, công nghệ và dữ liệu - những khâu mà doanh nghiệp trong nước chưa làm chủ”.

Nếu không có sự thay đổi về chiến lược, kinh tế số có thể lặp lại mô hình của công nghiệp hóa trước đây: tăng trưởng nhanh nhưng giá trị gia tăng thấp. Khi đó, Việt Nam sẽ khó tận dụng được cơ hội để “nhảy vọt” trong kỷ nguyên số, mà chỉ dừng lại ở vai trò một mắt xích trung gian trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Từ mở rộng quy mô sang tạo giá trị

Những phân tích từ năm 2025 và diễn biến quý I cho thấy một yêu cầu rõ ràng: kinh tế Việt Nam cần chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng quy mô sang mô hình dựa trên chất lượng và giá trị gia tăng.

Đây không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là điều kiện để đạt được các mục tiêu phát triển dài hạn. Không thể tiếp tục dựa vào tín dụng và đầu tư để thúc đẩy tăng trưởng như trước.

Mặc dù đã đạt được những kết quả bước đầu quan trọng, kinh tế số vẫn chưa tạo ra sự chuyển biến mang tính đột phá về chất trong mô hình tăng trưởng, đặc biệt về năng suất và hiệu quả lan tỏa nội địa. “Chúng ta đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải xây dựng chiến lược phát triển kinh tế số theo chiều sâu và sớm thoát khỏi tình trạng hiện nay”, PGS.TS. Tô Trung Thành nhận định.

Bức tranh kinh tế tổng thể cho thấy Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ quan trọng. Đó là tăng trưởng vẫn duy trì, kinh tế số tiếp tục mở rộng, nhưng câu hỏi lớn nhất không phải là tốc độ, mà là chất lượng. Nếu không thay đổi mô hình, nền kinh tế có thể tiếp tục tăng nhanh nhưng khó bền vững.

“Ngược lại, nếu tận dụng được cơ hội để nâng cấp chuỗi giá trị và phát triển kinh tế số theo chiều sâu, Việt Nam có thể chuyển từ một nền kinh tế gia công sang một nền kinh tế tạo ra giá trị - điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa khát vọng phát triển trong giai đoạn tới”, PGS.TS. Tô Trung Thành khẳng định.