Kỷ niệm 100 năm ngày mất nhà yêu nước Phan Châu Trinh (24/3/1926 - 24/3/2026) Từ phong trào Duy Tân đến khát vọng phát triển của Việt Nam hôm nay

Đà Nẵng tổ chức tọa đàm “Tư tưởng “Chi bằng học” của Phan Châu Trinh trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” tại xã Tây Hồ ngày 23/3/2026. Ảnh: THÀNH CÔNG

Từ đất Quảng, khởi nguồn một tư tưởng canh tân

Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, khi đất nước chìm trong ách thống trị của thực dân Pháp, nhiều sĩ phu yêu nước đã trăn trở tìm con đường cứu nước. Trong bối cảnh đó, Phan Châu Trinh được biết đến như một nhà tư tưởng lớn với khát vọng canh tân xã hội và đánh thức tinh thần dân tộc.

Ông sinh năm 1872 tại làng Tây Lộc, nay thuộc xã Tây Hồ, thành phố Đà Nẵng, vùng đất giàu truyền thống hiếu học và yêu nước. Lớn lên trong bối cảnh đất nước mất chủ quyền, nhân dân chịu cảnh áp bức, bóc lột, ông sớm ý thức sâu sắc về trách nhiệm của người trí thức trước vận mệnh dân tộc.

Sau khi đỗ Phó bảng năm 1901 và làm quan một thời gian ngắn tại triều đình Huế, Phan Châu Trinh nhận ra sự trì trệ của bộ máy phong kiến. Năm 1904, ông quyết định từ quan để dấn thân vào con đường vận động cải cách xã hội.

Cùng với các chí sĩ như Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp, ông trở thành một trong những người khởi xướng phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ. Tư tưởng của ông được cô đọng trong khẩu hiệu nổi tiếng: “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”- một triết lý cải cách đặt nền tảng trên việc nâng cao tri thức, khơi dậy tinh thần dân tộc và cải thiện đời sống nhân dân.

Từ Quảng Nam, tư tưởng canh tân ấy nhanh chóng lan rộng. Các trường học duy tân được mở ra, phong trào học chữ quốc ngữ phát triển mạnh; những hoạt động cải cách như cắt tóc ngắn, dùng hàng nội, mặc đồ âu, học chữ quốc ngữ, bài trừ mê tín dị đoan... diễn ra sôi nổi. Nhờ đó, phong trào đã trở thành hành động phát triển mạnh mẽ trong quần chúng nhân dân. Không chỉ là một phong trào văn hóa - xã hội, đó còn là sự thức tỉnh sâu sắc về ý thức dân tộc và khát vọng đổi mới của người Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Phong trào Duy Tân và sự thức tỉnh của xã hội

Dưới ảnh hưởng tư tưởng của Phan Châu Trinh, phong trào Duy Tân nhanh chóng lan tỏa từ Quảng Nam ra nhiều địa phương khác ở Trung Kỳ và cả nước. Lần đầu tiên trong lịch sử cận đại Việt Nam, các hoạt động cải cách xã hội, kinh tế và giáo dục được tổ chức khá bài bản và thu hút sự tham gia rộng rãi của nhân dân.

Tinh thần duy tân không chỉ dừng lại ở việc mở trường học hay thay đổi tập quán sinh hoạt, mà còn khơi dậy ý thức dân chủ và quyền lợi của người dân. Đỉnh cao của phong trào là các cuộc đấu tranh chống sưu thuế năm 1908 ở Trung Kỳ.

Bắt đầu từ Quảng Nam, phong trào chống thuế ở Trung Kỳ năm 1908 nhanh chóng lan rộng từ Thanh Hóa đến Bình Thuận. Hàng nghìn nông dân đã xuống đường phản đối sưu cao thuế nặng, đòi hỏi quyền lợi dân sinh. Đây được xem là một trong những cuộc vận động quần chúng lớn nhất ở Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Trước sức lan tỏa mạnh mẽ ấy, chính quyền thực dân tiến hành đàn áp dã man. Nhiều chí sĩ bị bắt giam, trong đó Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng bị đày ra Côn Đảo.

Sau khi được trả tự do, Phan Châu Trinh sang Pháp tiếp tục hoạt động chính trị. Tại đây, ông viết nhiều tác phẩm và bài báo tố cáo chính sách bóc lột của thực dân Pháp ở Đông Dương, đồng thời kêu gọi cải cách để giải phóng dân tộc.

Trong thời gian ở Pháp, ông có dịp tiếp xúc với nhiều trí thức tiến bộ và gặp gỡ Nguyễn Ái Quốc. Với tầm nhìn sâu sắc, ông từng bày tỏ niềm tin rằng tương lai độc lập của Việt Nam sẽ đặt kỳ vọng vào Nguyễn Ái Quốc.

Năm 1925, sau nhiều năm hoạt động ở nước ngoài, ông trở về Việt Nam. Tuy nhiên, do bệnh nặng, ngày 24/3/1926 ông qua đời tại Sài Gòn. Tang lễ của ông đã trở thành một sự kiện chính trị lớn, thu hút hàng vạn người tham dự, thể hiện sự kính trọng của nhân dân đối với một nhà yêu nước suốt đời vì dân, vì nước.

Tinh thần duy tân và khát vọng phát triển hôm nay

Hơn một thế kỷ trôi qua, tư tưởng canh tân của Phan Châu Trinh vẫn giữ nguyên giá trị thời sự. Tinh thần khai dân trí ngày nay được thể hiện qua việc nâng cao chất lượng giáo dục, phát triển tri thức, khoa học và công nghệ.

Chấn dân khí trở thành lời nhắc nhở về ý chí tự lực, tự cường và khát vọng vươn lên của dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Còn hậu dân sinh chính là mục tiêu xây dựng một xã hội phát triển, nơi người dân được thụ hưởng thành quả của tăng trưởng và tiến bộ.

Tại quê hương của ông - vùng đất Quảng Nam xưa, nay là thành phố Đà Nẵng, những giá trị ấy vẫn tiếp tục được gìn giữ và phát huy. Các di tích gắn với cuộc đời của ông như Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh tại số 72 Phan Châu Trinh, phường Hải Châu và Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh tại xã Tây Hồ trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.

Tinh thần duy tân không chỉ là câu chuyện của lịch sử, mà còn là nguồn cảm hứng cho công cuộc đổi mới đất nước hôm nay. Trong bối cảnh phát triển và hội nhập, khát vọng xây dựng một Việt Nam giàu mạnh, văn minh chính là sự tiếp nối tinh thần cải cách mà các sĩ phu duy tân từng khởi xướng hơn một thế kỷ trước.

***

100 năm sau ngày mất của Phan Châu Trinh, hình ảnh người chí sĩ đất Quảng vẫn sống động trong ký ức dân tộc. Từ phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX đến hành trình phát triển của đất nước hôm nay, tư tưởng “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” vẫn là lời nhắc nhở sâu sắc về sức mạnh của trí tuệ, ý chí và khát vọng vươn lên của dân tộc Việt Nam.

NGỌC NHIỀU