Liệu châu Âu có quay lại với điện hạt nhân?

Ảnh minh họa - Ảnh: Bloomberg.

Với việc Liên minh châu Âu (EU) vẫn nhập khẩu hơn 50% năng lượng mà khối tiêu thụ và đối mặt với hóa đơn điện cao ngất ngưởng, nhu cầu về một nguồn năng lượng độc lập và giá cả phải chăng đã thúc đẩy cuộc tranh luận này.

Tình trạng đóng cửa của eo biển Hormuz do chiến tranh giữa Mỹ và Iran đã đẩy giá năng lượng tăng vọt, một lần nữa phơi bày những điểm yếu sâu sắc của châu Âu. Thực tế này đã làm nóng thêm các cuộc thảo luận về chủ quyền năng lượng ở Brussels. Trong tháng này, Ủy ban châu Âu (EC) đã công bố một loạt các sáng kiến liên quan đến hạt nhân như một phần của chiến lược năng lượng rộng lớn hơn.

SỰ DỊCH CHUYỂN QUAN ĐIỂM TRONG EC

Theo cơ quan thống kê Eurostat, với sản lượng hàng năm đạt khoảng 549 triệu tấn, hoạt động sản xuất năng lượng sơ cấp của châu Âu vẫn tập trung vào dầu thô và các sản phẩm tương đương. Năng lượng tái tạo chiếm hơn 45% sản lượng đó, nhưng tổng thể cơ cấu năng lượng của khu vực vẫn phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu dầu thô và các sản phẩm từ dầu mỏ (khoảng 38%) và khí đốt tự nhiên (khoảng 21%).

Cuộc khủng hoảng mới nhất ở khu vực Trung Đông đã khiến cho hóa đơn năng lượng nhập khẩu của châu Âu tăng thêm hàng tỷ euro mỗi năm, tương tự như cú sốc xảy ra vào năm 2022 sau khi chiến tranh giữa Nga và Ukraine nổ ra. Ngay cả trong những thời điểm ổn định hơn, các hộ gia đình và doanh nghiệp ở châu Âu vẫn phải trả mức giá điện cao nhất thế giới. Đức, Bỉ và Đan Mạch dẫn đầu bảng xếp hạng giá điện của khu vực - theo dữ liệu từ EC.

Phát triển hạt nhân là một cuộc chơi dài hạn, không thể giải quyết vấn đề ngay lập tức, nhưng các sự kiện gần đây đã thúc đẩy một phân tích về tương lai - trang Euronews cho hay.

Các nhà lãnh đạo châu Âu tại Hội nghị Thượng đỉnh Năng lượng Hạt nhân ở Paris vào ngày 10/3 đã nhận thức rõ rằng khối này có thể không có nhiều lựa chọn nếu muốn có sự độc lập thực sự về năng lượng và nguồn cung năng lượng giá cả phải chăng.

Phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh, Chủ tịch EC Ursula von der Leyen đã thẳng thắn tuyên bố rằng "trước đây, việc giảm tỷ lệ điện hạt nhân là một lựa chọn, song tôi tin rằng đó là một sai lầm chiến lược khi châu Âu quay lưng lại với một nguồn năng lượng đáng tin cậy, giá cả phải chăng và ít phát thải”.

Đây là một sự chuyển hướng rõ ràng so với quan điểm của chính vị Chủ tịch EC về vấn đề này vào năm 2011, dù điều này không được đề cập trực tiếp trong bài phát biểu. Bà von der Leyen là một trong số các thành viên EC đã ủng hộ "sai lầm" này vào thời điểm đó, phù hợp với quan điểm của đảng bà khi đó.

Đức đã đóng cửa các lò phản ứng hạt nhân cuối cùng của nước này vào năm 2023, và Thủ tướng Friedrich Merz cũng đã gọi việc loại bỏ này là một "sai lầm chiến lược nghiêm trọng". Việc khởi động lại các nhà máy cũ là không thể, vì vậy sự chú ý đã chuyển sang xây dựng mới và các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR).

Ngược lại, Pháp sản xuất khoảng 65% điện từ hạt nhân và xuất khẩu ròng điện - một minh chứng cho những lợi ích độc lập năng lượng có thể đạt được thông qua điện hạt nhân.

Tác động đến an ninh năng lượng có thể rất lớn. Hạt nhân cung cấp nguồn điện ổn định cơ bản kết hợp tốt với năng lượng tái tạo, giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch - nguồn năng lượng vốn đang đáp ứng 60% tổng nhu cầu năng lượng của EU.

Phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh nói trên, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nói rằng "năng lượng hạt nhân là chìa khóa để hòa giải tất cả các vấn đề độc lập và chủ quyền năng lượng, với phi carbon hóa và trung hòa carbon”.

NIỀM TIN VÀO LÒ PHẢN ỨNG MÔ-ĐUN NHỎ

Brussels đang đặt niềm tin ngày càng tăng vào SMR như một giải pháp linh hoạt và ít carbon có thể được triển khai nhanh hơn so với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống. Theo Chiến lược SMR của EC được công bố trong tháng 3 này, đến đầu những năm 2030, các nhà máy điện hạt nhân SMR đầu tiên trong EU có thể đi vào hoạt động, với công suất có thể mở rộng lên mức từ 17-53 GW vào năm 2050.

Những lò phản ứng nhỏ gọn này được coi là đặc biệt phù hợp để đáp ứng nhu cầu của các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (AI) có nhu cầu tiêu thụ nhiều năng lượng, các ứng dụng nhiệt công nghiệp, sản xuất hydrogen và mạng lưới sưởi ấm khu vực.

EC đã cam kết cắt giảm thủ tục hành chính thông qua tinh giản quy trì cấp phép và cung cấp bảo đảm tài chính để đẩy nhanh việc triển khai. 11 quốc gia thành viên EU đã đưa ra một tuyên bố chung ủng hộ công nghệ này.

Động lực quốc tế đã xuất hiện vào tuần vừa rồi khi Mỹ và Nhật Bản công bố một dự án trị giá 40 tỷ USD để phát triển SMR ở Tennessee và Alabama, trong chuyến thăm của Thủ tướng Sanae Takaichi tới Nhà Trắng. Sáng kiến này, tập trung vào công nghệ GE Vernova Hitachi, nhằm ổn định giá điện cho người tiêu dùng và củng cố vị thế lãnh đạo của hai quốc gia trong các giải pháp năng lượng thế hệ tiếp theo.

Tại hội nghị thượng đỉnh ở Paris, Tổng giám đốc Cơ quan Năng lượng nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Grossi cũng đã nắm bắt được sự đồng thuận toàn cầu ngày càng tăng khi ông nhận xét rằng "tất cả các điều kiện hiện nay đang chỉ ra hướng đi tích hợp hoàn toàn năng lượng hạt nhân vào cơ cấu năng lượng toàn cầu”.

Những người ủng hộ lập luận rằng SMR có thể đóng vai trò như một trụ cột chuyển tiếp, cung cấp nguồn điện ổn định đáng tin cậy để bổ sung cho năng lượng tái tạo và giảm sự phụ thuộc của châu Âu vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.

Theo Euronews, các quốc gia thành viên EU đang theo đuổi những con đường khác nhau rõ rệt, báo hiệu một sự đánh giá lại mang tính thực dụng về vai trò của năng lượng hạt nhân trong quá trình chuyển đổi năng lượng.

Một phần quan trọng của sáng kiến này là các lò phản ứng áp lực châu Âu (EPR). Đây là các lò phản ứng nước áp lực thế hệ thứ ba được thiết kế để tăng cường an ninh và hiệu quả. Các lò phản ứng này được phát triển thông qua sự hợp tác của các công ty Pháp và Đức. Pháp - quốc gia đã đáp ứng khoảng 65% nhu cầu điện từ các nguồn hạt nhân - đang triển khai 6 lò phản ứng EPR mới và đang xem xét 8 lò khác, đồng thời mở rộng công suất năng lượng tái tạo.

Bỉ đang đấu tranh để kéo dài tuổi thọ của các lò phản ứng hạt nhân hiện có. Italy đang chuẩn bị dự thảo luật để bãi bỏ lệnh cấm điện hạt nhân bấy lâu nay của nước này, và thậm chí Hy Lạp - vốn thận trọng với điện hạt nhân vì lo ngại địa chấn - đã mở một cuộc tranh luận công khai về các thiết kế lò phản ứng hiện đại và SMR.

Ở các quốc gia chưa bao giờ từ bỏ công nghệ này, chẳng hạn như Thụy Điển và Phần Lan, điện hạt nhân tiếp tục bổ trợ cho tỷ lệ năng lượng tái tạo thuộc hàng cao nhất trong tiêu thụ năng lượng cuối cùng ở châu Âu.

Năng lượng hạt nhân hiện cung cấp khoảng 23% điện của EU và khoảng 50% điện ít carbon của khối này - theo Eurostat. Bằng chứng từ Phần Lan cho thấy điện hạt nhân có thể mang lại giá điện ổn định và cạnh tranh hơn so với giá điện ở các quốc gia đã từ bỏ điện hạt nhân như Đức.

Việc quay trở lại với điện hạt nhân cũng có thể giúp EU tránh được lượng phát thải tương đương với việc loại bỏ 1/3 tổng số ô tô trên các con đường trên toàn thế giới.

Chương trình Minh họa Hạt nhân lần thứ 8 của Ủy ban châu Âu, được phát hành trong tháng này, dự báo rằng tổng công suất điện hạt nhân của EU sẽ tăng từ mức 98 GW vào năm 2025 lên mức 109-150 GW vào năm 2050, được hỗ trợ bởi khoản đầu tư mới ước tính 241 tỷ euro. Những thử nghiệm ở cấp quốc gia này phản ánh sự công nhận ngày càng tăng rằng điện hạt nhân có thể củng cố chủ quyền năng lượng của châu Âu trong trung và dài hạn.

MỘT SỐ THÁCH THỨC

Tuy nhiên, vẫn còn những rào cản lớn không thể bỏ qua. Quản lý chất thải, sự chấp nhận của công chúng và nhu cầu quy định hài hòa trên toàn EU vẫn là những vấn đề chưa được giải quyết.

Các tổ chức môi trường cảnh báo rằng đầu tư hạt nhân quy mô lớn có thể dẫn tới việc chuyển hướng ngân sách và sự chú ý chính trị khỏi việc triển khai nhanh hơn năng lượng tái tạo.

Chi phí đầu tư cơ bản lớn và thời gian xây dựng dài vẫn khiến các nhà đầu tư lo lắng, trong khi sự phản đối sâu sắc đối với điện hạt nhân vẫn tồn tại ở Đức, Áo và một số quốc gia khác.

Ngoài ra, phát triển điện hạt nhân là một trò chơi dài hạn, không thể cung cấp giải pháp ngay lập tức cho các gián đoạn nguồn cung hoặc giá điện cao hiện nay.

Ở thời điểm hiện tại, châu Âu vẫn phải đối mặt với sự phụ thuộc vào công nghệ, uranium và nguồn cung cấp nhiên liệu của Nga, và đây cũng là một lớp rủi ro chiến lược khác.

SMR, mặc dù có nhiều hứa hẹn, nhưng được coi là chưa được chứng minh ở quy mô thương mại, và chưa có giấy phép xây dựng nào cho các lò phản ứng như vậy được cấp ở bất kỳ đâu trong EU tính đến đầu năm 2026.

Tuy nhiên, khối này vẫn cam kết số vốn 330 triệu euro trong thời gian từ nay đến năm 2027 để đẩy nhanh nghiên cứu nhiệt hạch và hỗ trợ các công nghệ hạt nhân hướng tới kết nối lưới điện cuối cùng.

An Huy