Loài côn trùng kỳ lạ dành cả đời dưới nước để bay một lần rồi chết

Ephemeroptera, thường được gọi là thiêu thân hay phù du, là nhóm côn trùng khiến con người vừa tò mò vừa ám ảnh từ hàng ngàn năm nay. Tên khoa học “Ephemeroptera” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, mang ý nghĩa “đôi cánh ngắn ngủi”, phản ánh chính xác cuộc đời chóng vánh của chúng. Ở nhiều loài, cá thể trưởng thành chỉ tồn tại từ vài giờ đến vài ngày trước khi chết.

Ảnh: ssec.si

Điều đặc biệt là phần lớn cuộc đời của thiêu thân thực ra diễn ra dưới nước. Ấu trùng của chúng sống trong sông, hồ và suối sạch từ vài tháng đến vài năm, âm thầm bò dưới đáy bùn hoặc bám vào đá để ăn tảo và mảnh hữu cơ. Trong giai đoạn này, chúng hô hấp bằng mang nằm dọc hai bên cơ thể, trông gần giống sinh vật thủy sinh cổ đại hơn là côn trùng bay.

Ảnh: Wikimedia Commons.

Khi đến thời điểm thích hợp, hàng triệu con thiêu thân có thể đồng loạt lột xác và bay lên khỏi mặt nước. Hiện tượng này đôi khi tạo nên những “đám mây côn trùng” khổng lồ đến mức xuất hiện trên radar thời tiết. Tại một số nơi ở Mỹ hay châu Âu, xác thiêu thân dày đặc trên cầu và đường phố từng khiến mặt đường trơn trượt như có tuyết rơi.

Ảnh: hun-ren

Thiêu thân trưởng thành có ngoại hình rất đặc trưng: thân mảnh mai, đôi cánh mỏng dựng đứng và hai hoặc ba sợi đuôi dài phía sau. Khác với nhiều loài côn trùng khác, chúng gần như không ăn khi trưởng thành. Bộ phận miệng của nhiều loài bị tiêu giảm, vì mục đích duy nhất của giai đoạn cuối đời là sinh sản. Sau khi giao phối và đẻ trứng xuống nước, chúng nhanh chóng chết đi.

Một trong những điểm kỳ lạ nhất của Ephemeroptera là chúng là nhóm côn trùng duy nhất còn tồn tại có giai đoạn “subimago” — trạng thái trung gian giữa ấu trùng và trưởng thành hoàn chỉnh. Nghĩa là chúng còn lột xác thêm một lần nữa ngay cả khi đã có cánh và biết bay, điều rất hiếm trong thế giới côn trùng.

Dù có tuổi thọ ngắn ngủi, thiêu thân lại đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong hệ sinh thái nước ngọt. Ấu trùng của chúng là nguồn thức ăn cho cá, chim và nhiều sinh vật khác. Đồng thời, vì rất nhạy cảm với ô nhiễm, sự hiện diện của thiêu thân thường được dùng để đánh giá chất lượng môi trường nước. Những con suối có nhiều thiêu thân thường là nơi nước sạch và giàu oxy.

Con người từ lâu đã xem thiêu thân như biểu tượng của sự mong manh và thoáng chốc. Trong văn học phương Tây, từ “ephemeral” — nghĩa là phù du, ngắn ngủi — cũng bắt nguồn từ tên gọi của chúng. Nhưng nghịch lý ở chỗ, dù mỗi cá thể chỉ sống rất ngắn, cả bộ Ephemeroptera đã tồn tại trên Trái Đất hơn 300 triệu năm, lâu đời hơn cả khủng long.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước