Ngân hàng số: Qua giai đoạn phủ sóng, vào giai đoạn quản trị

Ngân hàng Nhà nước vừa khai mạc sự kiện Chuyển đổi số ngành Ngân hàng 2026, chủ đề "Ngân hàng thông minh trong kỷ nguyên dữ liệu và AI". Đây là năm thứ 5 liên tiếp Ngân hàng Nhà nước tổ chức chuỗi sự kiện, đồng thời là thời điểm tổng kết 5 năm Kế hoạch chuyển đổi số ngành ngân hàng.

PHẦN DỄ XONG, PHẦN KHÓ BẮT ĐẦU

Số liệu được công bố tại sự kiện cho thấy, đến hết 2025, gần 89% người từ 15 tuổi trở lên có tài khoản thanh toán. Tại nhiều tổ chức tín dụng, tỷ lệ giao dịch qua kênh số vượt 95%. Giá trị thanh toán không dùng tiền mặt cao hơn 28 lần GDP.

Tốc độ tăng cũng lớn. Giai đoạn 2021-2025, số lượng giao dịch không tiền mặt tăng bình quân 58,86% mỗi năm; riêng giao dịch qua mã QR tăng trên 100% mỗi năm.

Riêng trong 6 tháng đầu 2026, số lượng giao dịch tăng thêm 34,28% so với cùng kỳ. Hạ tầng thanh toán cũng đã vươn ra ngoài biên giới hướng đến Thái Lan, Lào, Campuchia, Trung Quốc, Hàn Quốc và Singapore.

Phần thể chế đi cùng. Ngân hàng Nhà nước cho phép xác thực qua VNeID, kiện toàn Ban Chỉ đạo với 5 trụ cột, ban hành kế hoạch hành động với 105 nhiệm vụ trọng tâm thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Phần lớn những con số này thuộc về cái mà Vụ trưởng Vụ Thanh toán Phạm Anh Tuấn gọi là chặng "số hóa quy trình, đẩy mạnh thanh toán số". Điều đó gần như đã hoàn tất. Và khi một nền tảng hoàn tất, giá trị gia tăng tiếp theo không còn đến từ việc mở thêm tài khoản.

Trọng tâm dịch chuyển sang dữ liệu, và đây là chỗ câu chuyện phức tạp hơn. Khi dữ liệu ngân hàng được làm sạch và ghép với dữ liệu dân cư của Bộ Công an, giá trị không dừng ở việc mở tài khoản bằng NFC hay rút tiền tại kiosk bằng căn cước. Theo Thiếu tướng Vũ Văn Tấn, Cục trưởng Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội, sự phối hợp giữa hai ngành đã góp phần giảm 62% tội phạm liên quan.

Đó là mặt được. Mặt còn lại xuất hiện cùng lúc. Càng số hóa sâu, bề mặt tấn công càng rộng. Thống đốc dành hẳn một trong sáu nhóm nhiệm vụ trọng tâm cho an ninh. Đó là chuyển từ ứng phó sự cố sang phòng ngừa "từ sớm, từ xa", trong bối cảnh tội phạm sử dụng AI, Deepfake và các thủ đoạn công nghệ ngày càng tinh vi. Để giám sát, ngành đã vận hành hệ thống SIMO phòng ngừa rủi ro gian lận trên các kênh số.

Hạ tầng viễn thông là lớp nền phía dưới. Ông Nguyễn Anh Cường, Phó Cục trưởng Cục Viễn thông (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho biết sau hơn một năm thương mại hóa 5G, các doanh nghiệp đã triển khai hơn 40.000 trạm, phủ 92% dân số; tốc độ Internet di động đạt 210 Mbps, xếp thứ 9 toàn cầu.

Nhưng lớp nền đó cũng là nơi rủi ro bắt đầu. Cùng thời gian, sau 4 tháng thực hiện Thông tư 08/2026/TT-BKHCN, hơn 115 triệu thuê bao được rà soát, 102 triệu số được chuẩn hóa chính chủ và tích hợp vào VNeID. Một hệ thống thanh toán chạy trên hạ tầng viễn thông chỉ đáng tin bằng đúng độ sạch của lớp SIM bên dưới.

CHUYỂN SANG QUẢN TRỊ KẾT QUẢ

Ngôn ngữ chỉ đạo năm nay có một điểm gãy đáng ghi nhận. Thống đốc yêu cầu chuyển "từ quản lý tiến độ sang quản trị kết quả", mỗi nhiệm vụ phải rõ mục tiêu, rõ sản phẩm, rõ người chịu trách nhiệm, rõ thời hạn và có chỉ tiêu đo lường được.

Thống đốc Phạm Đức Ấn phát biểu chỉ đạo tại sự kiện

Thống đốc đặt ra một bộ lọc cụ thể cho ứng dụng AI: Mỗi ứng dụng phải làm rõ giải quyết vấn đề gì, tạo ra giá trị gì và rủi ro được kiểm soát ra sao. Đi kèm là yêu cầu sớm hình thành nguyên tắc quản trị AI. Bộ lọc đó là lời nhắc ngầm với xu hướng ứng dụng AI theo phong trào. Trong một ngành mà mỗi quyết định tín dụng hay cảnh báo gian lận đều chạm đến tiền và quyền lợi khách hàng, một mô hình không giải thích được vì sao nó ra quyết định là một rủi ro, không phải một thành tựu.

Phần dữ liệu cũng được siết theo hướng chất lượng thay vì khối lượng. Ngân hàng Nhà nước đặt mục tiêu xây dựng kiến trúc dữ liệu ngành thống nhất, nâng chất lượng theo hướng "đúng, đủ, sạch, sống". Còn lại là hai nhóm nhiệm vụ hướng ra ngoài gồm đưa dịch vụ đến doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, người dân vùng sâu vùng xa; và phát triển nhân lực về dữ liệu, AI, an ninh mạng, với yêu cầu người đứng đầu trực tiếp chịu trách nhiệm.

Khép lại, Thống đốc gói định hướng vào một chuỗi động từ: biến công nghệ thành năng suất, biến dữ liệu thành nguồn lực, biến đổi mới sáng tạo thành sản phẩm, dịch vụ, biến chuyển đổi số thành năng lực cạnh tranh mới của nền kinh tế. Bốn chữ "biến" đó nói đúng điều ngành ngân hàng tự nhận: Những gì đang có mới là nguyên liệu, chưa phải kết quả.