Ngành điều tăng tốc nhập khẩu: Cơ hội lớn nhưng áp lực không nhỏ

Đằng sau những con số “khủng” ấy là câu chuyện không mới nhưng ngày càng rõ nét: Việt Nam vẫn là trung tâm chế biến điều của thế giới, nhưng lại phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu.

Theo ông Phạm Văn Công, Chủ tịch Hiệp hội điều Việt Nam (VINACAS), việc nhập khẩu tăng mạnh trong những tháng đầu năm chủ yếu mang tính chu kỳ. Đây là thời điểm các nước châu Phi bước vào vụ thu hoạch, nguồn cung dồi dào, giá tương đối cạnh tranh nên doanh nghiệp Việt Nam tranh thủ thu mua để dự trữ cho cả năm.

Doanh nghiệp không chỉ mua cho nhu cầu trước mắt mà còn chuẩn bị cho các đơn hàng cuối năm là giai đoạn tiêu thụ cao điểm tại Mỹ và các nước châu Âu. Việc tăng cả về lượng lẫn giá trị cho thấy kỳ vọng thị trường đang tốt lên.

Các doanh nghiệp ngành điều đang đẩy mạnh chế biến sâu

Ở góc độ doanh nghiệp, đại diện Công Ty Cổ Phần đầu tư XNK Nam Việt cho biết, đơn hàng xuất khẩu từ đầu năm 2026 đã có tín hiệu phục hồi rõ rệt sau giai đoạn trầm lắng. Khách hàng quay trở lại đặt hàng đều hơn, đặc biệt là các sản phẩm chế biến sâu. Do đó, nếu không chủ động nguồn nguyên liệu từ sớm, doanh nghiệp sẽ mất cơ hội khi vào mùa cao điểm. Tuy nhiên, việc “ôm” nguyên liệu với khối lượng lớn cũng là một canh bạc. Giá điều thô hiện nay đã tăng so với cùng kỳ, trong khi giá bán đầu ra chưa chắc tăng tương ứng. Chỉ cần thị trường biến động, doanh nghiệp có thể bị kẹt vốn và chịu áp lực tồn kho rất lớn,” bà thẳng thắn.

Thực tế cho thấy, mức tăng 32,2% về giá trị nhập khẩu đang cao hơn nhiều so với mức tăng sản lượng và đây là dấu hiệu cho thấy chi phí đầu vào đang leo thang. Chính điều này đặt các doanh nghiệp vào thế khó khi biên lợi nhuận bị thu hẹp.

Ngành điều Việt Nam đang chịu “áp lực kép”. Một mặt, doanh nghiệp phải cạnh tranh thu mua nguyên liệu với các nước khác, đẩy giá đầu vào lên cao. Mặt khác, sức mua tại các thị trường lớn chưa phục hồi hoàn toàn, khiến giá bán đầu ra khó tăng mạnh. Khoảng chênh lệch này chính là rủi ro lớn nhất. Không chỉ vậy, sự phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu còn khiến ngành điều dễ bị tổn thương trước các biến động bên ngoài. Từ rủi ro mùa vụ tại châu Phi, chi phí logistics cho đến biến động tỷ giá đều có thể tác động trực tiếp đến hiệu quả sản xuất trong nước, Chuyên gia nông nghiệp Nguyễn Đình Bích nhận định.

Con số nhập siêu 880 triệu USD vì thế không đơn thuần là một chỉ báo thương mại, mà còn phản ánh sự lệ thuộc ngày càng rõ vào nguồn cung toàn cầu.

Việt Nam nhiều năm qua giữ vững vị trí quốc gia xuất khẩu nhân điều lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, nghịch lý là càng xuất khẩu nhiều, doanh nghiệp càng phải nhập khẩu nhiều nguyên liệu.

Việt Nam đang làm rất tốt ở khâu chế biến, nhưng nền tảng nguyên liệu lại yếu

Theo các chuyên gia, điều này xuất phát từ việc ngành điều trong nước phát triển nhanh về công suất chế biến nhưng lại chưa theo kịp về vùng nguyên liệu. Diện tích trồng điều có xu hướng thu hẹp, năng suất chưa cải thiện đáng kể, khiến nguồn cung nội địa chỉ đáp ứng được một phần nhỏ nhu cầu. Nếu không sớm tái cấu trúc vùng trồng, bài toán nhập siêu sẽ còn kéo dài. Việt Nam đang làm rất tốt ở khâu chế biến, nhưng nền tảng nguyên liệu lại yếu. Đây là điểm nghẽn lớn nhất nếu muốn nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững.

Trước thực tế trên, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu chuyển hướng sang chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị. Các sản phẩm như điều rang muối cao cấp, bơ điều, sữa điều… đang dần chiếm tỷ trọng lớn hơn trong cơ cấu xuất khẩu.

Ở góc độ vĩ mô, các chuyên gia cho rằng cần đồng thời triển khai nhiều giải pháp: tái canh và nâng cao năng suất vùng trồng trong nước; xây dựng chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân; đa dạng hóa nguồn cung nhập khẩu để giảm rủi ro; đồng thời mở rộng thị trường xuất khẩu, đặc biệt là các phân khúc cao cấp.

Nhìn tổng thể, việc nhập khẩu hạt điều tăng kỷ lục trong những tháng đầu năm 2026 là tín hiệu của sự phục hồi và mở rộng sản xuất. Tuy nhiên, đi kèm với đó là áp lực không nhỏ về chi phí, rủi ro thị trường và tính bền vững.

Bài toán đặt ra cho ngành điều Việt Nam không phải là giảm nhập khẩu, mà là sử dụng hiệu quả nguồn nguyên liệu nhập vào để tạo ra giá trị cao hơn khi xuất khẩu. Trong một thị trường toàn cầu đầy biến động, năng lực quản trị rủi ro, khả năng chế biến sâu và sự chủ động về nguồn nguyên liệu sẽ là những yếu tố quyết định vị thế của ngành điều Việt Nam trong những năm tới.