Ngành nhãn khoa chuyển mạnh từ tư duy điều trị sang dự phòng

Công nghệ có thể giúp mở rộng tiếp cận dịch vụ nhãn khoa trên cả nước. Ảnh: Bệnh viện Mắt TP.HCM

Theo số liệu khảo sát của Bệnh viện Mắt Trung ương, tỷ lệ tật khúc xạ ở trẻ em tại Hà Nội đã ở mức 51%, tại TP.HCM lên tới 75,6%. Cả nước ước tính có từ 3 đến 5 triệu trẻ em trong độ tuổi 5 đến 15 mắc các tật khúc xạ nhãn khoa.

Đáng lưu ý, tật khúc xạ đang có xu hướng trẻ hóa rõ rệt và gia tăng nhanh ở khu vực đô thị, gắn liền với thời lượng sử dụng thiết bị điện tử ngày càng lớn trong học tập, làm việc và giải trí của học sinh, sinh viên và đội ngũ nhân lực trẻ.

TS.BS.Thầy thuốc ưu tú Bùi Hữu Toàn, Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), cho biết sự gia tăng cận thị học đường có liên quan chặt chẽ đến lối sống và điều kiện học tập. Cụ thể, học sinh, sinh viên sử dụng điện thoại thông minh, máy tính bảng và các thiết bị điện tử trong thời gian dài để học tập và giải trí; sử dụng máy tính ở khoảng cách gần. Giới trẻ cũng thiếu các hoạt động ngoài trời, ít tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên; không cho mắt nghỉ ngơi hợp lý.

Cũng liên quan đến thói quen và lối sống, mới đây, một nữ bệnh nhi 14 tuổi đã ghi nhận kết quả xét nghiệm đường huyết lúc đói và HbA1c (đường huyết trung bình trong 3 tháng) vượt ngưỡng do đái tháo đường type 2. ThS.BS Lê Thị Ngọc, khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, cho biết bệnh nhi cao 165 cm, nặng 86,7 kg, BMI 31,77, béo phì độ hai, kèm rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ độ một...

Đái tháo đường type 2 ở trẻ ngày càng gia tăng cùng tình trạng thừa cân, béo phì. Ảnh: Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh

Thượng tá, TS.BS Nguyễn Thị Thúy, Chủ nhiệm Khoa Nội tiết, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 (Hà Nội) cho biết, tỷ lệ đái tháo đường, đặc biệt là type 2, đang liên tục tăng cao. “Nhiều người vẫn nghĩ đái tháo đường chỉ xảy ra ở người lớn tuổi hoặc người ăn quá nhiều đồ ngọt. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, tỷ lệ những người bị mắc đái tháo đường trẻ tuổi rất nhiều. Thậm chí có những em mới 14 - 15 tuổi đã mắc đái tháo đường”, Tiến sĩ Thúy bày tỏ sự lo ngại. 

Nguyên nhân của tình trạng này, theo các chuyên gia bắt nguồn từ nhiều yếu tố kết hợp. Môi trường sống hiện đại khiến thanh thiếu niên dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, máy tính, trong khi không gian vận động thể lực bị thu hẹp đáng kể. Sự bùng nổ của thức ăn nhanh, nước ngọt và thực phẩm chế biến sẵn cũng là tác nhân trực tiếp. Ngoài ra, áp lực căng thẳng kéo dài gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình chuyển hóa đường trong cơ thể.

Ngày 22/8 vừa qua, Bệnh viện Mắt TP.HCM đã phối hợp Bệnh viện Mắt Trung Ương và Hội Nhãn khoa TP.HCM tổ chức hội nghị nhãn khoa TP.HCM mở rộng lần thứ 5 - năm 2026 với chủ đề “Diễn đàn khoa học kết nối hai đầu cầu đất nước”. Phát biểu tại hội nghị, TS.BS. Dương Huy Lương, Phó cục trưởng cục Quản lý khám chữa bệnh (Bộ Y tế), cho biết năng lực điều trị nhãn khoa tại Việt Nam đã có nhiều tiến bộ.

TS.BS. Dương Huy Lương, Phó cục trưởng cục Quản lý khám chữa bệnh (Bộ Y tế), phát biểu tại hội nghị. Ảnh: TD Eye

Tuy nhiên, vẫn tồn tại những khoảng trống đáng lưu ý. "Tại Việt Nam, mới chỉ có khoảng 2% người bệnh đái tháo đường được chụp võng mạc", bác sĩ Lương nhấn mạnh. “Trong khi đó, bệnh võng mạc đái tháo đường ngày càng trở thành thách thức khi các bệnh không lây nhiễm gia tăng”.

Cùng với đó, glôcôm - căn bệnh thường được ví như "kẻ đánh cắp thị lực thầm lặng" - khảo sát ghi nhận 36.744 người bệnh đã được phát hiện nhưng chưa được đưa vào quản lý lâu dài. Chỉ 62,8% trường hợp phát hiện được đưa vào theo dõi, quản lý. Nhân lực cũng là một điểm nghẽn. Có 83 cơ sở chưa có bác sĩ chuyên khoa mắt, cả nước mới có 218 cử nhân khúc xạ, trong khi các dịch vụ nhãn khoa chuyên sâu chủ yếu tập trung ở tuyến trên.

Từ thực tế này, bác sĩ Lương cho rằng ngành nhãn khoa cần chuyển mạnh từ tư duy điều trị sang tư duy dự phòng. Mục tiêu là phát hiện và kiểm soát bệnh sớm, giảm số trường hợp phải phẫu thuật thay vì chờ đến khi người bệnh suy giảm thị lực mới tìm đến cơ sở y tế.

Phát biểu tại hội nghị, TS.BS Nguyễn Viết Giáp, Giám đốc Bệnh viện Mắt Bà Rịa - Vũng Tàu, đã dẫn báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết khoảng 2,2 tỷ người đang sống chung với tình trạng suy giảm thị lực trên toàn cầu. Dự báo đến năm 2050, số người bị suy giảm thị lực sẽ tiếp tục tăng mạnh nếu không có những hành động can thiệp quyết liệt ngay từ bây giờ.

Các phương pháp phẫu thuật khúc xạ đang không ngừng được nghiên cứu và cải tiến nhằm nâng cao hiệu quả điều trị. Ảnh: TD Eye

Bác sĩ Giáp cho biết gánh nặng suy giảm thị lực ngày càng lớn do 4 nguyên nhân chính. Dân số già hóa kéo theo nhiều bệnh mắt liên quan đến tuổi tác. Bệnh đái tháo đường gia tăng cũng làm tăng nguy cơ tổn thương mắt và mù lòa ở người trưởng thành. Cận thị ở trẻ em và thanh thiếu niên ngày càng phổ biến. Bên cạnh đó, không phải người dân ở mọi khu vực và nhóm dân cư đều có cơ hội tiếp cận các dịch vụ nhãn khoa chất lượng.

Đáng chú ý, thế giới đang đối mặt với tình trạng gia tăng cận thị ở mức chưa từng có. Tỷ lệ cận thị toàn cầu từ khoảng 20 - 23% vào năm 2000 đã tăng lên 30 - 33% vào năm 2025. "Dự báo đến năm 2050, khoảng 50% dân số thế giới có thể bị cận thị, trong đó 10% đối mặt với nguy cơ cận thị nặng từ -6.00D trở lên và có thể gặp nhiều biến chứng nguy hiểm", bác sĩ Giáp nói.

ThS.BS. Lê Anh Tuấn, Giám đốc Bệnh viện Mắt TP.HCM, Trưởng ban tổ chức, cho biết hội nghị năm nay tập trung cập nhật công nghệ hiện đại và xây dựng chính sách y tế, định hướng phát triển của ngành nhãn khoa. Nội dung hội nghị được xây dựng theo hướng “đa chuyên ngành” với các phiên chuyên sâu về giác mạc, dịch kính - võng mạc, khúc xạ, thể thủy tinh, glaucoma, nhãn nhi, tạo hình thẩm mỹ - thần kinh nhãn khoa, điều dưỡng, kỹ thuật viên khúc xạ và bác sĩ trẻ.

Xu hướng đưa công nghệ số vào thực hành lâm sàng phản ánh xu hướng phát triển toàn diện của ngành nhãn khoa. Ảnh: HOOC5

Theo BS. Lê Anh Tuấn, để thu hẹp khoảng trống sàng lọc, các chuyên gia đề xuất đưa khám mắt thành một cấu phần trong quản lý bệnh đái tháo đường. Bộ Y tế đang khuyến khích mô hình liên kết Nội tiết - Nhãn khoa, thí điểm tại 7 bệnh viện, đồng thời đề xuất khám mắt định kỳ ít nhất một lần mỗi năm được bảo hiểm y tế chi trả cho bệnh nhân đái tháo đường ngoại trú.

Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo được kỳ vọng hỗ trợ đọc ảnh đáy mắt, sàng lọc và phát hiện nguy cơ tại tuyến cơ sở. Kết hợp dữ liệu liên thông và hội chẩn từ xa, công nghệ có thể giúp mở rộng tiếp cận dịch vụ nhãn khoa trên cả nước, nhất là ở những nơi thiếu bác sĩ chuyên khoa.