Nghị quyết số 27-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển các vùng, tổ chức không gian phát triển quốc gia trong giai đoạn mới Bài cuối: Để liên kết vùng không còn là câu chuyện trên giấy

Điểm nghẽn không chỉ nằm ở nguồn lực

Nhìn lại quá trình phát triển vùng những năm qua có thể thấy, một nghịch lý: nhu cầu liên kết ngày càng lớn nhưng cơ chế liên kết lại chưa theo kịp. Một doanh nghiệp có thể hoạt động trên nhiều địa bàn, một chuỗi sản xuất có thể trải qua nhiều tỉnh, một tuyến giao thông có thể phục vụ hàng triệu người ở nhiều địa phương, nhưng quá trình quyết định đầu tư, quản lý và phân bổ nguồn lực vẫn thường được nhìn qua từng địa giới.

Những hạn chế của cơ chế vận hành liên kết vùng hiện nay có thể thấy khá rõ: quy hoạch còn chồng lấn, thiếu đồng bộ; kết cấu hạ tầng vẫn là điểm nghẽn; hành lang kinh tế, cụm liên kết ngành phát triển chậm; một số cực tăng trưởng chưa phát huy đầy đủ vai trò lan tỏa; liên kết vùng còn yếu và chưa hiệu quả… Những hạn chế ấy không chỉ bắt nguồn từ thiếu nguồn lực. Sâu xa hơn là thiếu một cơ chế đủ mạnh để các địa phương cùng nhìn về một mục tiêu và cùng hành động.

HĐND tỉnh Hà Tĩnh kiểm tra, thúc đẩy tiến độ các dự án, công trình trọng điểm, liên kết vùng. Ảnh: BHT

Vì vậy, liên kết vùng không thể chỉ là việc lãnh đạo các địa phương ngồi với nhau để thống nhất một vài nội dung mà phải trở thành một phương thức ra quyết định. Đây chính là điểm Nghị quyết số 27-NQ/TW nhấn mạnh khi xác định xây dựng cơ chế liên kết, điều phối vùng mạnh, thực chất, hiệu quả là một khâu đột phá; đồng thời, yêu cầu đồng bộ, liên thông trong quy hoạch, đầu tư, hạ tầng, dữ liệu và phân bổ nguồn lực, xác định rõ trách nhiệm và hài hòa lợi ích giữa địa phương, vùng và quốc gia.

Phân cấp phải đi cùng trách nhiệm, lợi ích

Điểm mấu chốt của liên kết vùng là lợi ích. Khi một địa phương bỏ ngân sách cho một công trình nhưng phần lớn lợi ích kinh tế lại phát sinh ở địa phương khác, nếu không có cơ chế chia sẻ thì rất khó tạo động lực hợp tác lâu dài. Ngược lại, nếu một địa phương phải gánh phần lớn chi phí môi trường, giao thông hay hạ tầng xã hội nhưng lợi ích lại được phân bổ ở nơi khác, liên kết cũng khó bền vững.

Vì vậy, nguyên tắc phải được chuyển từ “cùng bàn” sang “cùng quyết định, cùng góp vốn, cùng chịu trách nhiệm và cùng hưởng lợi”. Đây là một thay đổi quan trọng. Bởi nếu không có cơ chế lợi ích, liên kết sẽ luôn đứng trước nguy cơ trở thành sự “vận động tự nguyện” giữa các địa phương. Mà những vấn đề liên quan đến hàng nghìn tỷ đồng đầu tư, đất đai, nguồn thu, môi trường, dân cư và hạ tầng thì không thể chỉ dựa vào thiện chí.

Thực tiễn cho thấy một số địa phương đang chuyển biến tích cực theo hướng này. Ví dụ: việc HĐND Thành phố Hồ Chí Minh quyết định kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 với tổng nguồn vốn cân đối hơn 1,149 triệu tỷ đồng, trong đó định hướng giảm số lượng dự án khoảng 42% so với giai đoạn trước để tập trung hơn vào các công trình trọng điểm, xử lý điểm nghẽn hạ tầng, giao thông, môi trường và những dự án có khả năng tạo chuyển biến về không gian phát triển. Điều đáng nói không chỉ nằm ở tên những dự án. Quan trọng hơn là cách xác định cơ quan chủ quản đã bắt đầu vượt qua cách nghĩ “dự án nằm trên địa bàn nào thì địa phương ấy làm”, để hướng đến câu hỏi “ai có năng lực tổ chức thực hiện tốt nhất một công trình có tính chất liên kết?”. Khi đó, địa giới không còn là căn cứ duy nhất để phân công trách nhiệm.

Đây là một bài học đáng chú ý đối với liên kết vùng: liên kết không chỉ là thêm dự án, mà còn là biết lựa chọn dự án. Khi nguồn lực được tập trung vào một số công trình có khả năng mở rộng không gian kinh tế, kết nối chuỗi giá trị và tạo hiệu ứng lan tỏa, giá trị tạo ra có thể lớn hơn nhiều lần số vốn bỏ ra.

Từ đó có thể thấy, liên kết vùng muốn đi vào thực chất cần ít nhất ba điều: một quy hoạch chung đủ rõ; một cơ chế phân công đủ cụ thể và một cơ chế lợi ích đủ công bằng.

Hội đồng điều phối vùng phải thực sự là “nhạc trưởng”

Nghị quyết số 27-NQ/TW yêu cầu :"Đổi mới mạnh mẽ mô hình tổ chức và phương thức hoạt động của Hội đồng điều phối vùng theo hướng thực chất, hiệu lực, hiệu quả. Hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để thực hiện hiệu quả chủ trương phân cấp, phân quyền phù hợp với năng lực, điều kiện thực tế của từng địa phương". Liên kết vùng phải là một phương thức tổ chức quyền lực phát triển: ai quyết định, ai đầu tư, ai chịu trách nhiệm, ai hưởng lợi và ai giám sát? Phải chuyển biến mạnh mẽ liên kết hình thức sang thực chất; từ phát triển dàn trải sang tập trung nguồn lực; từ cục bộ địa phương sang hài hòa lợi ích địa phương - vùng - quốc gia. Trong đó, Hội đồng điều phối vùng phải đóng vai trò "nhạc trưởng" điều hành dàn hợp xướng; là nơi các địa phương cùng xác định ưu tiên, cùng cam kết nguồn lực, cùng xử lý điểm nghẽn và cùng chịu trách nhiệm về kết quả.

Trong bối cảnh chung đó, vai trò của Quốc hội, HĐND rất quan trọng. Quốc hội tiếp tục hoàn thiện pháp luật để tháo gỡ những điểm nghẽn khiến các địa phương khó phối hợp; đồng thời tăng cường giám sát việc thực hiện các quy hoạch, dự án và cơ chế liên kết… HĐND các địa phương phải nhìn xa hơn ranh giới của địa bàn mình. Khi quyết định một dự án đầu tư công, cần đặt câu hỏi: dự án này kết nối với đâu, phục vụ chuỗi giá trị nào, có tác động tới địa phương lân cận không? Khi phân bổ ngân sách, cân nhắc không chỉ lợi ích trực tiếp mà cả khả năng mở rộng không gian phát triển. Khi giám sát, không chỉ hỏi dự án có giải ngân đúng tiến độ mà phải hỏi dự án có đạt được mục tiêu liên kết hay không.