Nhà rường: Ký ức sống của văn hóa Việt

Khu nhà cổ Lộc Yên. Ảnh: Tư liệu

Trong quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa, khi những mái ngói âm dương, hàng cột gỗ lim cùng các hoa văn chạm khắc cổ truyền lần lượt lui dần vào ký ức, vấn đề nhà rường không chỉ dừng lại ở câu chuyện bảo tồn một loại hình kiến trúc cổ, mà còn đặt ra những suy ngẫm về sự biến đổi của không gian văn hóa và nếp sống truyền thống trong đời sống đương đại.

Những nếp nhà đi qua thời gian

Những ngôi nhà từng là một phần vật thể của văn hóa nhà ở truyền thống thuần Việt mà vì nhiều lý do khác nhau, chúng không thể tồn tại được trong hoàn cảnh xã hội hiện đại. Từ ngôi nhà rường của thứ dân đến các bậc hào phú, sĩ phu, quan lại. Chúng như những mảnh rời ký ức từ một thời không xa lắm.

Dù có cái rời khỏi không gian bản địa, nhưng những gì còn chiêm quan được từ những ngôi nhà rường cũng cho thấy vẻ đẹp rực rỡ trong di sản kiến trúc nhà cổ Việt Nam. Ví như ngôi nhà rường của bà Trần Thị Thao ở vùng quê Đại Lộc, xứ Quảng được một nhà sưu tập mua về dựng lại làm nơi trưng bày các tác phẩm điêu khắc nhà ở cổ truyền. Ngôi nhà có niên đại hơn 200 năm, được bố trí 108 cây cột trong không gian của loại nhà 7 gian 2 chái. Nhưng trên hết, ngôi nhà như một tập hợp các tác phẩm mỹ thuật, điêu khắc gỗ từ bàn tay các nghệ nhân nghề mộc tài hoa của xứ Quảng.

Nhưng liệu cái đẹp truyền thống gắn liền với không gian sống an nhiên, tự tại trong ngôi nhà cổ truyền Việt sẽ còn đứng vững được bao lâu trong cơn lốc thực dụng của xã hội công nghiệp hiện đại?

Có lẽ chưa bao giờ câu hỏi ấy lại day dứt như hôm nay, khi ở nhiều vùng quê, những ngôi nhà rường lần lượt biến mất. Có căn bị tháo dỡ để thay bằng nhà bê tông tiện nghi hơn. Có căn được bán đi như một món hàng cổ vật. Có căn lặng lẽ mục ruỗng giữa khu vườn hoang vì con cháu ly hương. Những mái ngói âm dương cũ kỹ, những hàng cột gỗ lim đen bóng dấu tay người xưa, những bức chạm trổ tứ linh, hoa lá… dần trở thành thứ ký ức xa xỉ trong đời sống hiện đại.

Các nhà nghiên cứu mỹ thuật kiến trúc chỉ ra rằng, ngôi nhà rường truyền thống Việt là một sự tổng hợp hài hòa giữa sinh thái phong thủy, mỹ cảm gắn liền với các quan niệm nhân sinh sâu sắc của phương Đông. Không một chi tiết trang trí kiến trúc nào mà không gắn kết giữa công năng sử dụng với sức biểu cảm về cái đẹp đem lại cho chủ nhân của ngôi nhà đó.

Ở nhiều làng quê miền Trung, người ta vẫn còn giữ thói quen cũ: Trước khi dựng nhà luôn xem hướng nắng, hướng gió và dòng chảy của con nước. Ngôi nhà không chỉ là nơi trú ngụ mà còn là một phần tâm tính của gia chủ.

Cái hiên rộng để người già ngồi uống trà mỗi sớm. Khoảng sân lát gạch để trẻ con chơi đùa trong những đêm trăng. Gian giữa để thờ cúng tổ tiên.

Trong nhịp sống hiện đại, văn hóa nhà ở truyền thống của xã hội nông nghiệp sẽ rất khó có cơ may tồn tại. Đây đó còn sót lại một cách hiếm dần, những ngôi nhà rường đã trở thành di sản quý báu như một gạch nối giữa quá khứ với hiện tại.

Người đô thị có thể mua bán nhà một cách nhộn nhịp, dễ dàng. Còn ngôi nhà rường của ông bà để lại thì không thể như vậy. Gia quy và các giá trị nhân văn khác trong ngôi nhà có thể hun đúc nên tư chất của một tâm hồn.

Chỗ đứng trong đời sống hiện đại

Có thể nói, mỗi ngôi nhà cổ còn hiện diện đến hôm nay đều mang trong mình một phần ký ức lịch sử, lịch sử của một dòng họ, gia đình, lịch sử của cả một vùng đất. Từ cách dựng cột, lợp mái, bố trí gian phòng cho đến những câu đối treo trên vách gỗ đều phản chiếu nếp nghĩ, lối sống và khát vọng của con người Việt Nam qua nhiều thế hệ.

Mái nhà xưa của chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng ở một làng trung du xa xôi của xã Tiên Phước. Ngôi nhà nhìn ra những thửa ruộng nhỏ bao quanh chân núi mà vì danh thơm của cụ cũng làm cho nó trở nên thiêng liêng, gần gũi. Không thể không nói nơi đây từng hun đúc ý chí tiến thân trong học thuật lẫn trong trường đời cách mạng của nhà chí sĩ yêu nước họ Huỳnh.

Một ngôi nhà rường khác nằm ở ngoại vi đô thị của Hội An mà chủ nhân của nó từng một thời cường thịnh bằng nghề buôn bán nông sản thực phẩm nổi tiếng ở phố Hội. Ông kể lại rằng, trước Cách mạng tháng Tám, ngôi nhà này từng là nơi giao dịch với thương lái ghe bầu vận chuyển dầu phụng từ nguồn sông Thu Bồn về đây bán lại cho gia đình ông. Dầu phụng bà Lan, tức mẹ ông đã trở thành thương hiệu quen thuộc trong vùng.

Sau những biến đổi của thời thế, ngôi nhà vẫn giữ được nếp xưa, cho dù con cháu trong nhà chỉ làm nghề tráng bánh và gom tiền nhau lại xây một khách sạn ngay trong vườn để kinh doanh du lịch. Nhưng dường như nghề nghiệp mới cũng không làm thay đổi phong thái nền nã của gia đình này.

Bằng cách này hay cách khác, không gian nhà rường xưa giờ đây có sức thu hút đến tâm thế quay về nguồn ở khá đông người trong xã hội mới. Đây đó ở các đô thị hiện đại đã xuất hiện những khu nhà rường theo phong cách xưa dành cho lĩnh vực kinh doanh giải trí. Như vậy, có thể nói rằng, không gian nhà rường xưa vẫn có chỗ đứng trong đời sống của con người hiện đại.

Có thể rồi đây nhiều ngôi nhà rường sẽ không còn tồn tại nguyên vẹn trong chính không gian bản địa. Nhưng chừng nào con người còn có nhu cầu tìm về một nơi chốn bình yên, còn muốn neo giữ ký ức gia đình và quê quán, thì nếp nhà xưa vẫn chưa hoàn toàn biến mất. Nó tồn tại trong sâu thẳm ký ức văn hóa của người Việt, như một phần tinh thần không dễ gì đánh mất.