Nhận diện sớm biến chứng nguy hiểm cúm A ở trẻ

Tiêm phòng cúm A cho trẻ em tại Quảng Trị. Ảnh: CDC Quảng Trị.

Đáng lưu ý, bệnh não hoại tử cấp tính (ANE) là biến chứng thần kinh hiếm gặp, diễn tiến nhanh, có thể để lại hậu quả nặng nề nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Biến chứng thần kinh diễn tiến rất nhanh

Vừa qua, Bệnh viện Nhi Trung ương tiếp nhận một số ca bệnh nặng do biến chứng của cúm A. Dù được các bác sĩ tích cực điều trị, đã có trẻ không qua khỏi. Từ những trường hợp này, các y bác sĩ cảnh báo về bệnh não hoại tử cấp tính (ANE) - một biến chứng thần kinh hiếm gặp nhưng đặc biệt nghiêm trọng ở trẻ mắc cúm A.

Theo bác sĩ Lê Nhật Cường, Khoa Điều trị tích cực Nội khoa, Bệnh viện Nhi Trung ương, bệnh não hoại tử cấp tính là bệnh lý não hiếm gặp, nguyên nhân chưa được hiểu đầy đủ và thường xuất hiện sau nhiễm virus. Trong đó, cúm A là một trong những tác nhân được ghi nhận thường gặp, đặc biệt tại các nước châu Á.

Cơ chế gây bệnh được cho là liên quan đến tình trạng đáp ứng miễn dịch quá mức của cơ thể sau nhiễm virus. Khi phản ứng viêm không được kiểm soát, nhiều cytokine gây viêm như interleukin-6 (IL-6) và TNF-alpha được giải phóng với nồng độ cao, gây tổn thương nội mô mạch máu, phá vỡ hàng rào máu - não.

Hậu quả có thể dẫn đến phù não, tổn thương sợi trục, hoại tử, rối loạn đông máu và xuất huyết. Phản ứng viêm toàn thân cũng có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác như gan, thận, hệ tuần hoàn và hô hấp.

Điểm đáng lưu ý của ANE là bệnh diễn tiến rất nhanh. Bệnh thường xuất hiện sau vài ngày trẻ có biểu hiện nhiễm virus với các triệu chứng như sốt cao, ho hoặc triệu chứng đường hô hấp. Sau đó, trẻ có thể đột ngột rối loạn ý thức, lơ mơ, co giật, hôn mê hoặc tăng trương lực cơ.

Theo các chuyên gia, hiện chưa có phác đồ điều trị thống nhất đối với bệnh não hoại tử cấp tính. Tuy nhiên, các biện pháp ức chế miễn dịch sớm được xem là một trong những hướng điều trị quan trọng. Nếu được thực hiện trong 24 giờ đầu kể từ khi xuất hiện triệu chứng thần kinh, các biện pháp này có thể góp phần cải thiện tiên lượng ở một số trường hợp.

Bên cạnh điều trị miễn dịch, hồi sức thần kinh chuyên sâu đóng vai trò quan trọng trong hạn chế tổn thương não thứ phát. Trẻ cần được kiểm soát co giật, theo dõi áp lực nội sọ, bảo đảm hô hấp - tuần hoàn, đồng thời theo dõi sát tưới máu và chuyển hóa não. Kiểm soát thân nhiệt theo đích cũng có thể được áp dụng trong một số trường hợp, như sốt cao kéo dài, tăng áp lực nội sọ hoặc trạng thái động kinh, nhằm giảm nhu cầu chuyển hóa của não.

Một bệnh nhi điều trị tích cực do cúm A tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Ảnh: Bệnh viện Nhi Trung ương.

Có thể gây tổn thương đa cơ quan

Cúm ở trẻ em phần lớn diễn tiến nhẹ và hồi phục, song trong một số trường hợp có thể gây biến chứng nặng như viêm phổi, viêm cơ tim, viêm não, suy hô hấp hoặc tổn thương đa cơ quan. Trong đó, bệnh não hoại tử cấp tính là biến chứng hiếm gặp nhưng có thể để lại hậu quả nghiêm trọng.

Một trường hợp điển hình là bé gái Q.A. (6 tuổi, ở Hà Nội) mắc cúm A/H3 và xuất hiện hàng loạt biến chứng nặng, hiếm gặp như nhiễm khuẩn huyết, bão cytokine, viêm cơ tim cấp, tiêu cơ vân cấp và tổn thương đa cơ quan. Bệnh nhi được các bác sĩ Bệnh viện Nhi Trung ương điều trị và cứu sống thành công.

Theo gia đình, trẻ chưa được tiêm phòng cúm. Bệnh khởi phát với những triệu chứng thường gặp như ho, sốt, chảy mũi. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn, tình trạng trẻ diễn tiến nhanh, mệt nhiều và được gia đình đưa đến bệnh viện địa phương trong tình trạng suy tim, nghi viêm cơ tim tối cấp.

Do bệnh diễn biến nặng, trẻ nhanh chóng được chuyển đến Khoa Điều trị tích cực Nội khoa, Bệnh viện Nhi Trung ương. Qua thăm khám và thực hiện các xét nghiệm, thăm dò chuyên sâu, các bác sĩ xác định trẻ mắc cúm A/H3 kèm nhiều biến chứng nặng, gồm viêm cơ tim tối cấp, tiêu cơ vân, tổn thương thận cấp và bão cytokine - tình trạng phản ứng viêm toàn thân quá mức. Trẻ không đáp ứng với các thuốc và biện pháp điều trị hỗ trợ thông thường.

Theo PGS.TS Tạ Anh Tuấn - Trưởng khoa Điều trị tích cực Nội khoa, Bệnh viện Nhi Trung ương, tổn thương đa cơ quan ở trường hợp này xuất phát từ hai cơ chế. Một là virus cúm trực tiếp gây tổn thương các cơ quan.

Hai là bão cytokine, khi phản ứng viêm của cơ thể diễn ra quá mức, dẫn đến suy giảm chức năng nhiều cơ quan. Bên cạnh đó, nhiễm cúm còn làm tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn, khiến bệnh cảnh phức tạp và trầm trọng hơn.

Qua những trường hợp trên, các bác sĩ khuyến cáo cúm mùa nói chung và cúm A nói riêng có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm như viêm phổi nặng, viêm cơ tim cấp, bệnh não hoại tử, tiêu cơ vân, suy đa cơ quan, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Cha mẹ cần đặc biệt lưu ý khi trẻ mắc cúm hoặc có biểu hiện nhiễm virus nhưng sốt cao liên tục, không đáp ứng với thuốc hạ sốt, co giật, khó thở, thở nhanh, mệt nhiều, đau cơ, tiểu ít hoặc thay đổi ý thức. Khi xuất hiện những dấu hiệu bất thường này, trẻ cần được đưa ngay đến cơ sở y tế để được thăm khám, đánh giá và xử trí kịp thời.

Các bác sĩ cũng khuyến cáo cha mẹ chủ động phòng cúm cho trẻ, đặc biệt là trẻ nhỏ dưới 5 tuổi. Tiêm vắc-xin cúm hằng năm là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế nguy cơ cúm diễn tiến nặng. Trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên cần được tiêm phòng cúm theo hướng dẫn của Bộ Y tế.

Chủ động phòng cúm trong trường học

BS.CKI Trần Thị Thu Thảo, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TPHCM, cho biết nếu không được kiểm soát tốt, cúm trong trường học có thể gây nhiều hệ lụy, làm gia tăng gánh nặng y tế và kinh tế đối với gia đình, xã hội.

Virus cúm có khả năng lây lan nhanh trong môi trường học đường, gây dịch, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe học sinh, giáo viên. Tình trạng nghỉ học do mắc cúm gia tăng cũng có thể làm gián đoạn hoạt động dạy học, ảnh hưởng đến việc học tập của học sinh. Đáng lưu ý, cúm có thể gây biến chứng nặng như viêm phổi, viêm não, suy hô hấp, đặc biệt ở trẻ nhỏ và trẻ có bệnh lý nền, khiến người bệnh phải nhập viện điều trị.

Theo BS Trần Thị Thu Thảo, chủ động phòng, chống cúm trong trường học và nâng cao sức khỏe cho học sinh là cần thiết để hạn chế nguy cơ lây nhiễm, bảo vệ sức khỏe trẻ. Trong đó, tiêm vắc-xin cúm hằng năm là một trong những biện pháp phòng bệnh quan trọng, giúp giảm nguy cơ mắc cúm và biến chứng nặng. Trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên, giáo viên, cán bộ, nhân viên trường học nên tiêm vắc-xin cúm hằng năm theo hướng dẫn.

Bên cạnh tiêm phòng, cần hướng dẫn học sinh rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, nhất là sau khi ho, hắt hơi, đi vệ sinh và trước khi ăn. Học sinh cũng nên hạn chế tiếp xúc gần với người có dấu hiệu hoặc nghi mắc cúm, đeo khẩu trang đúng cách khi đến nơi đông người. Phòng học cần được vệ sinh thường xuyên, bảo đảm thông thoáng và lưu thông không khí. Các bề mặt thường xuyên tiếp xúc như bàn ghế, tay nắm cửa cần được vệ sinh định kỳ.

Chế độ dinh dưỡng đầy đủ, nghỉ ngơi hợp lý và sinh hoạt khoa học cũng góp phần duy trì sức khỏe, nâng cao sức đề kháng cho trẻ. Nhà trường và gia đình cần cân đối thời gian học tập, nghỉ ngơi, tránh để học sinh chịu áp lực, căng thẳng kéo dài.

Khi trẻ có dấu hiệu mắc cúm, phụ huynh cần thông báo cho nhà trường để phối hợp phòng, chống lây nhiễm. Trẻ mắc cúm cần được bác sĩ thăm khám, điều trị đúng hướng dẫn và nghỉ ngơi tại nhà để hạn chế lây bệnh cho người khác.

Đặc biệt, nếu học sinh có biểu hiện nghi mắc cúm kèm sốt cao kéo dài, mệt nhiều, khó thở, thở nhanh, co giật hoặc thay đổi ý thức, gia đình và nhà trường cần phối hợp đưa trẻ đi khám sớm.