Những giá trị vững bền đến hiện tại
Từ giữa năm 1907, khi ra Hà Nội, Phan Châu Trinh nhận lời mời làm chủ bút tờ báo chữ Hán và chữ Quốc ngữ đầu tiên ở Bắc Kỳ là Đại Việt tân báo.

Nhà lưu niệm cụ Phan Châu Trinh tại quê nhà. Ảnh: Phú Bình
Trong thời gian làm chủ bút Đại Việt tân báo, Phan Châu Trinh đã viết bài “Hiện trạng vấn đề” bằng chữ Hán, đăng ở số 135 ngày 22/12/1907, đề ra hướng giải quyết nhằm giúp xã hội Việt Nam thoát khỏi sự đói nghèo, lạc hậu để phát triển vươn lên thành một quốc gia có ý thức độc lập, tự chủ thông qua con đường "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh", với lời kết thúc được nhấn mạnh là “Bất như học” [không gì bằng việc học].
Tiếp ngay sau đó, Tân Nam Tử Nguyễn Văn Vĩnh dịch bài báo của cụ Phan sang tiếng Pháp dưới nhan đề “Réflexions sur le temps présent” [Nghĩ về thời hiện tại]; trong đó câu kết “Bất như học” ở bản chữ Hán được chuyển ngữ thành “Những sự giải thoát của chúng ta là nằm chủ yếu trong sự học hành, mở mang trí tuệ”, đăng trong chuyên mục “La penseé annamite” [Tư tưởng người An Nam] trên báo Pionnier Indo-Chinois [Người Tiên phong Đông Dương], số 10, ngày 29/12/1907, trang 104 - 105.
Hơn 25 năm sau, Huỳnh Thúc Kháng dưới bút danh Mính Viên đã lược dịch bài “Hiện trạng vấn đề” của Phan Châu Trinh từ chữ Hán ra chữ Quốc ngữ với tiêu đề: “Bài ‘Hiện-trạng vấn-đề’ năm 1907”, đăng trên mục “Một bài luận thời cuộc rất xuất sắc trên báo giới ta trước 25 năm nay” của báo Tiếng Dân số 613, ngày 9/8/1933 tại Huế, ở trang 3.
Lời kết bài báo với quan điểm “Bất như học” của Phan Châu Trinh ở bản chữ Hán năm 1907 đã được Huỳnh Thúc Kháng chuyển sang Quốc ngữ thành câu: “Đồng bào ta, người nước ta ai mà ham mến tự do, tôi xin có một vật rất quí báu tặng cho đồng bào, là “Chi bằng học”".
Qua bài báo chữ Hán “Hiện trạng vấn đề” và các bản dịch tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ từ năm 1907 đến năm 1933, quan điểm “Bất như học/Chi bằng học” của Phan Châu Trinh đã tác động sâu sắc đến nhận thức, tư duy và nhu cầu học hỏi của công chúng Việt Nam, thức tỉnh mọi tầng lớp và trực tiếp thúc đẩy phong trào cải cách duy tân trên cả nước phát triển ngày càng mạnh mẽ; góp phần tạo nên những bước chuyển lớn lao về khát vọng mở mang tri thức, nâng cao dân trí, phát triển thực nghiệp, hướng đến một xã hội dân chủ, tự do, khơi gợi ý thức tự cường và ý chí độc lập quốc gia của người Việt Nam.

Trích đoạn “Bài ‘Hiện trạng vấn đề’ năm 1907” của Mính Viên Huỳnh Thúc Kháng lược dịch sang Quốc ngữ bài của Phan Châu Trinh với lời kết: “Chi bằng học”, trên báo Tiếng Dân, số 613, ngày 9/8/1933, Huế, trang 3.
Tác động của quan điểm “Bất như học/Chi bằng học” của Phan Châu Trinh không chỉ thúc đẩy khát vọng mở mang tri thức, nâng cao trình độ học vấn để tiến kịp với văn minh thế giới của dân chúng; mà còn gieo mầm thức tỉnh ý thức tự cường, ý chí tự chủ và quyết tâm vùng lên giành quyền sống, quyền được hưởng tự do, độc lập của dân tộc, gián tiếp góp phần bồi bổ lực lượng có tri thức tốt cho cuộc cách mạng vang dội ở Việt Nam năm 1945.
Có thể khẳng định quan niệm “Bất như học” bằng chữ Hán của Phan Châu Trinh được chuyển ngữ sang tiếng Pháp, rồi được Huỳnh Thúc Kháng diễn ngôn sang Quốc ngữ thành “Chi bằng học” rất thuần Việt và mang đậm phong cách ngôn ngữ xứ Quảng, là quan điểm đúng đắn, sâu sắc, phù hợp bối cảnh xã hội Việt Nam lúc bấy giờ.
Quan điểm “Bất như học/Chi bằng học” của Phan Châu Trinh không chỉ tác động tích cực đến cuộc đấu tranh giành độc lập, tự do cho dân tộc, mà còn có giá trị bền vững đến hiện tại. Giá trị đó được công nhận và tiếp nối qua phong trào bình dân học vụ ngay sau ngày Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công. Để rồi từ đó đến nay, nhiệm vụ giáo dục vẫn luôn được coi là Quốc sách hàng đầu trong sự nghiệp bảo vệ và xây dựng đất nước Việt Nam ngày càng tiến bộ, văn minh, hội nhập với sự phát triển của thời đại trên phạm vi toàn cầu.
Nguồn Đà Nẵng: https://baodanang.vn/nhung-gia-tri-vung-ben-den-hien-tai-3329140.html











