Phát huy giá trị không gian mặt nước

Cách làm này không chỉ góp phần nâng cao năng lực điều tiết nước, cải thiện cảnh quan, môi trường mà quan trọng hơn là tạo thêm những không gian công cộng thiết thực, để người dân trực tiếp thụ hưởng thành quả phát triển đô thị.

Không gian xanh, ao hồ ở Thiên Lộc. Ảnh: Quang Thái

Hồ điều hòa gắn với không gian sống

Hai dự án mới tại Phúc Thịnh và Phù Đổng đang cho thấy thay vì chỉ xây dựng hồ để điều tiết nước, mặt nước được đặt trong tổng thể không gian xanh, thể dục - thể thao, vui chơi và sinh hoạt cộng đồng.

Tại xã Phúc Thịnh, Dự án đầu tư xây dựng Khu cây xanh, thể dục - thể thao có tổng diện tích khu đất nghiên cứu khoảng 161.540m², gồm khu triển lãm, dịch vụ; thể dục - thể thao; cây xanh, vui chơi giải trí; giao lưu văn hóa; hồ điều hòa và sân khấu nổi diện tích 55.070m². Dự án được xác định theo nguyên tắc thiết kế không gian mở, phục vụ nhân dân trong khu vực và du khách.

Tại xã Phù Đổng, Dự án đầu tư xây dựng Công viên cây xanh và hồ điều hòa có tổng diện tích đất nghiên cứu 124.700m². Trong đó, hồ điều hòa 55.000m², cây xanh phục vụ công cộng 20.000m², cây xanh thể dục - thể thao 30.565m² cùng các công trình dịch vụ quy mô nhỏ, đường nội bộ, sân đỗ xe và hạ tầng kỹ thuật.

Điểm đáng chú ý ở hai dự án là hồ nước không còn được đặt tách biệt với đời sống đô thị. Hồ điều hòa được tổ chức cùng cây xanh, thể thao, vui chơi, văn hóa và không gian mở. Cách làm này giúp một quỹ đất đồng thời thực hiện nhiều chức năng: Điều tiết nước, cải thiện cảnh quan, hỗ trợ môi trường và tạo nơi sinh hoạt cho cộng đồng.

Đây cũng là điểm khác so với cách tiếp cận đơn chức năng trước đây. Khi được kết nối với công viên và không gian công cộng, mặt nước trở thành một phần của đời sống hằng ngày. Người dân có thêm nơi đi bộ, nghỉ ngơi, vui chơi, tập luyện thể thao; trẻ em có không gian sinh hoạt; cộng đồng có địa điểm tổ chức các hoạt động văn hóa. Cùng với đó, mặt nước và cây xanh tạo những khoảng thoáng cần thiết, góp phần cải thiện chất lượng môi trường trong quá trình đô thị hóa.

TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm từng nhấn mạnh vai trò của cây xanh, mặt nước trong cấu trúc đô thị Hà Nội. Theo ông, ao hồ không chỉ có giá trị sinh thái, cảnh quan mà còn gắn với đời sống văn hóa, xã hội của người dân. Nhìn từ góc độ quy hoạch, đây là những giá trị cần được bảo vệ và phát huy trong quá trình đô thị hóa.

Thực tế cho thấy, khi dân cư và các công trình đô thị ngày càng phát triển, quỹ đất dành cho không gian công cộng càng trở nên quý giá. Nếu không xác lập từ đầu, việc bổ sung công viên, hồ điều hòa sau khi đô thị đã hình thành sẽ khó khăn hơn nhiều. Vì vậy, dành đất cho mặt nước và cây xanh không chỉ là giải pháp cho hiện tại mà còn là sự đầu tư cho chất lượng sống lâu dài.

Để mặt nước trở thành tài sản xanh của đô thị

Cách tổ chức không gian tại Phúc Thịnh, Phù Đổng phù hợp với định hướng phát triển xanh mà Hà Nội đang đặt ra. Quy hoạch hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa và hồ thành phố Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được phê duyệt từ năm 2014. Sau đó, yêu cầu phát triển xanh tiếp tục được đặt trong Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065.

Trong thực tế chống ngập, thành phố cũng đã triển khai các dự án hồ điều hòa như Phú Đô, Đồng Bông 2, Yên Nghĩa 1, Yên Nghĩa 2 và Thụy Phương gắn với cải tạo, kết nối hệ thống thoát nước nhằm tăng năng lực tiêu thoát và điều tiết nước. Điều này cho thấy tư duy về mặt nước đang được mở rộng: Không chỉ xây thêm hồ mà phải đặt hồ trong cả hệ thống hạ tầng đô thị. Việc duy tu, vận hành hệ thống thoát nước, kết nối các trục tiêu thoát và chủ động điều tiết mực nước cũng được triển khai đồng thời.

Tuy nhiên, đầu tư mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng là phải bảo đảm các không gian này thực sự mở và phục vụ cộng đồng sau khi hoàn thành. Hồ phải giữ được chức năng điều tiết; cây xanh phải được duy trì; các hạng mục dịch vụ phải hỗ trợ chứ không làm mất đi mục tiêu chính là tạo không gian công cộng.

Theo thông tin trong hồ sơ dự án Phúc Thịnh, nguyên tắc thiết kế không gian mở được xác định nhằm phục vụ nhân dân và du khách. Đây là yêu cầu cần được nhìn nhận như tiêu chí quan trọng của hiệu quả đầu tư: Người dân không chỉ được hưởng lợi gián tiếp từ khả năng điều tiết nước mà phải có khả năng tiếp cận và sử dụng không gian xanh trong đời sống hằng ngày.

Từ góc độ rộng hơn, mỗi hồ điều hòa được quy hoạch và quản lý tốt có thể đồng thời thực hiện nhiều chức năng: Điều tiết nước, tạo cảnh quan, hỗ trợ sinh thái và bổ sung không gian sinh hoạt cộng đồng.

Với một đô thị tiếp tục phát triển nhanh như Hà Nội, mặt nước và cây xanh vì thế không chỉ là những chỉ tiêu quy hoạch, đó là nguồn lực tạo dựng chất lượng sống và khả năng thích ứng của đô thị trước thách thức về môi trường, ngập úng, biến đổi khí hậu. Bởi vậy, thước đo của một đô thị xanh không chỉ có thêm bao nhiêu hồ, bao nhiêu mét vuông cây xanh, mà quan trọng hơn là những không gian ấy có thực sự trở thành một phần hữu ích của đời sống người dân hay không.

Khi mặt nước được kết nối với công viên, cây xanh, thể thao, vui chơi và văn hóa; khi không gian công cộng thực sự mở tới cộng đồng, những công trình hạ tầng kỹ thuật sẽ được nâng thêm một giá trị mới: Trở thành tài sản xanh phục vụ cuộc sống hôm nay và tạo dư địa phát triển bền vững cho Thủ đô trong tương lai.