Phát huy nguồn lực di sản - Mở đường phát triển cho công nghiệp văn hóa

Lễ hội Tràng An năm 2026. Ảnh: Ngọc Linh

Di sản - nguồn lực nội sinh để phát triển công nghiệp văn hóa

Ninh Bình là vùng đất cổ, giàu tài nguyên thiên nhiên và văn hóa, kết tinh bề dày lịch sử của dân tộc trên nền cảnh quan đặc sắc, từng là Kinh kỳ - Đô hội. Với những lợi thế nổi trội, Ninh Bình đã phát huy giá trị di sản để phát triển du lịch, hình thành điểm đến hấp dẫn. Khu di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư, Quần thể danh thắng Tràng An, vùng phát tích của Vương triều Trần, trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu, Khu du lịch quốc gia Tam Chúc cùng hệ thống đền, chùa, phủ, đình, nhà thờ tạo nên mạng lưới di sản đa dạng, giàu giá trị văn hóa, tín ngưỡng.

Theo số liệu kiểm kê của Sở Văn hóa và Thể thao, toàn tỉnh hiện có 5.071 di tích được kiểm kê, trong đó 1.109 di tích đã được xếp hạng, gồm 10 di tích quốc gia đặc biệt, 269 di tích quốc gia và 830 di tích cấp tỉnh; 42 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, 1 di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, 1 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, cùng 22 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia.

Không gian văn hóa lễ hội truyền thống đặc sắc gắn với tín ngưỡng dân gian đã tạo nên dòng chảy văn hóa xuyên suốt. Cùng với đó là các loại hình nghệ thuật truyền thống như: chèo, hát văn, hát chầu văn, ca trù, hát dậm Quyển Sơn, hát xẩm, múa rối nước… vẫn được gìn giữ, thực hành trong cộng đồng và trở thành tài nguyên quan trọng để phát triển nghệ thuật biểu diễn. Một lợi thế khác của Ninh Bình là hệ thống làng nghề truyền thống phong phú, trải rộng trên nhiều địa phương.

Đúc đồng Tống Xá, chạm khắc gỗ La Xuyên, sơn mài Cát Đằng, cây cảnh Vị Khê, dệt lụa Nha Xá, trống Đọi Tam, gốm Bồ Bát, mây, giang đan Ngọc Động, cói Kim Sơn, thêu Ninh Hải, đá mỹ nghệ Ninh Vân… đã lưu giữ kỹ thuật thủ công lâu đời, chứa đựng giá trị mỹ thuật và tri thức bản địa đặc sắc. Bên cạnh đó, văn hóa ẩm thực của vùng đất Ninh Bình như: phở Nam Định, dê núi Ninh Bình, nem chua Yên Mạc, chuối ngự Đại Hoàng, cá kho làng Vũ Đại… cùng nhiều sản vật địa phương, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa ẩm thực, nâng cao sức hấp dẫn của điểm đến du lịch.

Sự hội tụ của di sản, cảnh quan, lễ hội, làng nghề và ẩm thực tạo nên không gian văn hóa giàu chiều sâu lịch sử, là nguồn tài nguyên quan trọng để Ninh Bình phát triển CNVH theo hướng kết nối bảo tồn, sáng tạo với khai thác kinh tế, hình thành các chuỗi giá trị và sản phẩm đặc trưng, góp phần tạo nên bản sắc riêng, khẳng định Ninh Bình là địa phương có mật độ và giá trị di sản cao của cả nước.

Chuyển hóa giá trị di sản thành sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm

Nguồn tài nguyên văn hóa chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi được chuyển hóa thành các sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm có giá trị gia tăng. Những năm gần đây, Ninh Bình đã từng bước hình thành nhiều mô hình khai thác giá trị di sản gắn với phát triển du lịch, nghệ thuật, làng nghề và chuyển đổi số. Ông Nguyễn Văn Minh, Giám đốc Trung tâm Thông tin xúc tiến du lịch Ninh Bình cho biết: “Quần thể danh thắng Tràng An là minh chứng tiêu biểu cho hướng phát triển hài hòa giữa bảo tồn và khai thác giá trị di sản.

Các tuyến du lịch sinh thái kết hợp trải nghiệm văn hóa, chèo thuyền xuyên hang động, tham quan các đền, phủ, thưởng thức nghệ thuật chèo, hát xẩm tại điểm du lịch và các sự kiện văn hóa truyền thống đã góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch, nâng cao giá trị trải nghiệm của du khách và quảng bá hình ảnh Ninh Bình ra thế giới. Khu du lịch quốc gia Tam Chúc cũng cho thấy khả năng tổ chức các hoạt động văn hóa quy mô lớn, được quy hoạch là Trung tâm văn hóa Phật giáo quốc tế, đón hàng triệu lượt khách mỗi năm. Không gian văn hóa Phật giáo gắn với cảnh quan sinh thái đã trở thành điểm đến của nhiều sự kiện văn hóa, tôn giáo quan trọng, thúc đẩy phát triển du lịch, dịch vụ, truyền thông và các sản phẩm văn hóa địa phương”.

Ở lĩnh vực làng nghề, nhiều địa phương đang chuyển từ mô hình sản xuất truyền thống sang kết hợp trải nghiệm văn hóa. Với nỗ lực bảo tồn nghề thủ công, các làng nghề đã mở rộng không gian trưng bày, trải nghiệm thực hành, giới thiệu sản phẩm và kết nối với các tour du lịch. Qua đó, nghề truyền thống được tiếp cận theo hướng sáng tạo hơn, tạo thêm giá trị kinh tế và việc làm cho người dân. Nghệ thuật biểu diễn truyền thống cũng đang có thêm không gian phát triển khi nhiều chương trình được đưa vào phục vụ khách du lịch tại các khu, điểm du lịch và các sự kiện văn hóa của tỉnh.

Chuyển đổi số đã mở ra hướng đi mới trong phát triển CNVH. Tỉnh đang chỉ đạo triển khai số hóa di tích, tư liệu lịch sử, nghệ thuật truyền thống và xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ quảng bá, giới thiệu di sản. Các video trình diễn chèo, hát văn, hát xẩm được đăng tải trên YouTube, TikTok đã thu hút hàng triệu lượt xem. Việc ứng dụng mã QR tại di tích, xây dựng dữ liệu hình ảnh, tư liệu 3D và phát triển nội dung trên các nền tảng số giúp mở rộng khả năng tiếp cận di sản đối với công chúng trong và ngoài nước.

Mở rộng hệ sinh thái sáng tạo, đưa di sản văn hóa trở thành động lực tăng trưởng

Nghị quyết số 07-NQ/TU, ngày 30/1/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về Chiến lược phát triển CNVH, du lịch tỉnh Ninh Bình đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định phát triển CNVH gắn với phát huy giá trị di sản, xây dựng con người Ninh Bình, phát triển du lịch chất lượng cao, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trên cơ sở nghị quyết của Tỉnh ủy, UBND tỉnh đã ban hành các kế hoạch và quyết định để cụ thể hóa mục tiêu, nhiệm vụ và nhóm giải pháp triển khai thực hiện. Điểm đáng chú ý là CNVH được tiếp cận theo hướng hệ sinh thái chỉnh thể thay vì phát triển từng lĩnh vực riêng lẻ.

Trong hệ sinh thái đó, điện ảnh được đánh giá là lĩnh vực giàu tiềm năng nhờ cảnh quan thiên nhiên và không gian văn hóa độc đáo. Nhiều bộ phim trong nước và quốc tế lựa chọn Tràng An, Tam Cốc, Vân Long, Cúc Phương làm bối cảnh đã góp phần quảng bá hình ảnh Ninh Bình, tạo tiền đề để địa phương phát triển thương hiệu “phim trường thiên nhiên” gắn với công nghiệp điện ảnh và truyền thông.

Đồng chí Bùi Văn Mạnh, Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Du lịch cho biết: “Tỉnh đã ban hành nhiều chủ trương, cơ chế, chính sách đột phá nhằm thu hút nguồn lực trong và ngoài nước, đặc biệt tập trung vào việc khai thác tài nguyên thiên nhiên và di sản phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, phát triển du lịch. Ninh Bình trở thành điểm du lịch nổi bật trên bản đồ quốc gia và quốc tế với Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới đầu tiên của Việt Nam. Tỉnh cũng là bối cảnh của nhiều bộ phim lớn như Kong: Skull Island (Đảo đầu lâu), Indochina (Đông Dương), Người Mỹ trầm lặng…, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương ra thế giới”.

Với nguồn tài nguyên di sản văn hóa và thiên nhiên phong phú, Ninh Bình xác định phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng và lan tỏa giá trị của các ngành CNVH. Năm 2025, toàn tỉnh đón gần 19,42 triệu lượt khách, trong đó khách quốc tế đạt trên 2,2 triệu lượt; doanh thu du lịch đạt hơn 21.278 tỷ đồng. Những con số này cho thấy sức hấp dẫn ngày càng lớn của tài nguyên di sản, cảnh quan và các sản phẩm văn hóa, du lịch của Ninh Bình, qua đó tạo nền tảng để tiếp tục mở rộng không gian sáng tạo, phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa và gia tăng giá trị kinh tế từ di sản. Nghị quyết số 07-NQ/TU đặt mục tiêu đến năm 2030, CNVH và du lịch đóng góp khoảng 10% GRDP của tỉnh, đưa Ninh Bình trở thành trung tâm du lịch di sản, sinh thái, văn hóa, tôn giáo của Việt Nam, có sức cạnh tranh cao trong khu vực và quốc tế.