Phát triển kinh tế ven sông, hướng tới đô thị xanh, phát triển bền vững

Tầm nhìn kỷ nguyên mới: Xanh, thông minh, bản sắc

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng: Việc Hà Nội thông qua chủ trương đầu tư dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng với quy mô hơn 11.000ha, kéo dài khoảng 80km dọc hai bên bờ sông, là “một tầm nhìn quy hoạch mang tính lịch sử” của Thủ đô.

11 công viên chuyên đề, các bảo tàng ký ức, bến tàu phát triển du lịch, làng nghề văn hóa sẽ làm thay đổi cảnh quan hai bên sông Hồng trong tương lai. Ảnh: PV

Việc định vị lại vai trò của sông Hồng trong quy hoạch tổng thể Thủ đô không chỉ là lựa chọn phát triển, mà còn là “bước chuyển mình” quan trọng về tư duy đô thị. Lần đầu tiên, dòng sông này được nhìn nhận như một “trục xương sống” chiến lược, kết nối các cực tăng trưởng, mở rộng không gian phát triển và tái cấu trúc toàn bộ diện mạo Hà Nội trong thế kỷ XXI.

Phát triển hạ tầng và giao thông, xây dựng hai tuyến đại lộ cảnh quan dọc hai bên bờ sông (Hữu Hồng dài khoảng 45,35 km và Tả Hồng dài khoảng 35 km). Điều này không chỉ giải quyết bài toán giao thông mà còn mở ra không gian phát triển đô thị mới, kết nối các vùng lân cận. Các cây cầu mới, tuyến giao thông ven sông và không gian công cộng hai bên bờ sẽ tạo diện mạo đô thị hoàn toàn mới cho Thủ đô trong tương lai.

Điểm đáng chú ý là các dự án không chỉ tập trung vào giao thông mà còn xác lập sông Hồng thành "đại lộ cảnh quan" và không gian phát triển trung tâm mới của Thủ đô. Hướng đến tái thiết không gian đô thị ven sông, hình thành chuỗi công viên sinh thái và các trung tâm đô thị mới dọc hành lang sông Hồng.

Theo định hướng, trục sông Hồng sẽ không chỉ là hành lang thoát lũ mà còn trở thành cực phát triển đa chức năng gồm tài chính, thương mại, dịch vụ, văn hóa sáng tạo, du lịch và đô thị hiện đại.

Thành phố còn chuyển đổi các khu vực bãi bồi thành công viên rừng và khu du lịch sinh thái quy mô lớn, tạo hệ sinh thái kinh tế đô thị bền vững. Quy hoạch các công viên quy mô lớn nhằm tạo điểm nhấn văn hóa, giải trí. Các mô hình này chú trọng việc "nhường chỗ cho sông thở" bằng đê mềm, kiểm soát mật độ xây dựng để bảo vệ môi trường sinh thái và thúc đẩy du lịch.

Thành phố dự kiến xây dựng các tuyến du lịch kết nối chuỗi công viên di sản ven sông, với mạng lưới 11 công viên chuyên đề, như: Công viên thể dục thể thao sinh thái, công viên nghệ thuật tái sinh, công viên du thuyền, công viên giải trí ven sông và công viên văn hóa nông nghiệp. Mỗi công viên được định hướng phát triển theo chức năng riêng, góp phần hình thành chuỗi không gian văn hóa, sinh thái và dịch vụ dọc sông Hồng, gắn liền với bảo tồn các làng nghề truyền thống (như gốm Bát Tràng, hoa đào Nhật Tân, quất Quảng Bá)… các làng nghề được hồi sinh trong không gian kiến trúc, trên cơ sở đảm bảo môi trường sống chất lượng, đồng bộ gắn với không gian văn hóa, du lịch trải nghiệm.

Quy hoạch còn đề xuất nhiều không gian biểu tượng như tháp Kỷ nguyên, bảo tàng Ký ức sông Hồng, bảo tàng cầu Long Biên, bảo tàng Đương đại và Bảo tàng Công nghệ.

“Hà Nội hiện thiếu không gian công cộng, công viên ven sông, quảng trường sinh thái và đường đi bộ quy mô lớn. Dự án được kỳ vọng biến khu vực hai bờ sông Hồng thành "central park" của Thủ đô, đóng vai trò vành đai sinh thái trung tâm, đồng thời là không gian văn hóa, du lịch, lễ hội và thể thao quy mô lớn của miền Bắc”, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng đánh giá.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trước khát vọng phát triển, sông Hồng đang được đặt vào vị trí “xương sống” của một siêu đô thị đa cực, đa tầng với tầm nhìn trăm năm; hứa hẹn biến hai bên bờ sông thành biểu tượng của sự thịnh vượng.

Đề án “Phát triển Kinh tế đêm trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045”, với mục tiêu đưa kinh tế đêm trở thành động lực quan trọng của kinh tế đô thị. Hà Nội dự kiến phát triển khu vực kinh tế đêm trục cảnh quan sông Hồng trở thành trung tâm kinh tế sáng tạo, hội tụ các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và thương mại giá trị cao.

Hà Nội đặt mục tiêu công viên và dịch vụ ven sông trở thành điểm đến du lịch quy mô lớn, hướng tới 15-20 triệu lượt khách/năm. Quy hoạch định hướng hình thành hệ thống giao thông đường thủy dọc sông, phát triển theo mô hình xanh, mang đến những tour tham quan 1-3 ngày qua các địa danh lịch sử, các bảo tàng... dọc hai bên sông.

Không chỉ cho Hà Nội, sông Hồng còn trở thành trung tâm kết nối, lan tỏa động lực phát triển kinh tế dịch vụ và đô thị lan tỏa liên vùng. Với hệ thống giao thông thủy, bộ dọc sông Hồng, qua đố thúc đẩy giao thương kinh tế, logistics và du lịch giữa Hà Nội và các tỉnh Đồng bằng sông Hồng.

PGS.TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh, kỳ tích sông Hồng sẽ không chỉ dừng ở những con số tăng trưởng GRDP. Đó còn là phát triển hệ sinh thái xanh, một cuộc cách mạng về không gian, biến Hà Nội thành đô thị xanh đúng nghĩa, tự tin bước vào kỷ nguyên mới thịnh vượng và bền vững.

Các con sông của Hà Nội sẽ trong xanh

Theo các chuyên gia, kinh nghiệm các nước trên thế giới, sự trỗi dậy của sông là hình mẫu tiêu biểu cho thấy không gian ven sông có thể trở thành trung tâm tài chính, văn hóa và giải trí hàng đầu, tạo động lực bứt phá cho toàn khu vực.

Hà Nội đang phục hồi môi trường, cảnh quan các sông nội đô. Ảnh minh họa: PH

Trong bối cảnh chuyển đổi xanh toàn cầu, nhiều quốc gia trên thế giới hiện nay đang dần chuyển từ mô hình phát triển đơn mục tiêu sang mô hình phát triển đa giá trị. Nghĩa là không gian ven sông không chỉ phục vụ giao thông hay bất động sản, mà đồng thời tạo ra giá trị sinh thái, du lịch, giáo dục môi trường, hấp thụ carbon và nâng cao chất lượng sống cộng đồng.

Rõ ràng, đây không chỉ là câu chuyện mở rộng đô thị, mà hơn thế là một cuộc tái thiết không gian phát triển mới của Thủ đô - nơi còn nhiều dư địa cho hạ tầng hiện đại, logistics, kinh tế xanh, công nghiệp sáng tạo và kết nối quốc tế.

Liên quan đến lo ngại việc xây dựng đại lộ và đô thị ven sông Hồng có thể ảnh hưởng đến thoát lũ và biến đổi khí hậu, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng: Nguyên tắc quan trọng nhất là phải “thuận thiên”, tức phát triển hài hòa với tự nhiên. Ông cho rằng với trình độ công nghệ hiện nay, Hà Nội hoàn toàn có thể vừa phát triển đô thị vừa bảo đảm an toàn thủy văn nếu có quy hoạch bài bản. “Hà Nội hiện có nhiều thuận lợi hơn trước nhờ cơ chế đặc thù, nguồn lực tài chính mạnh, công nghệ hiện đại và quyết tâm chính trị cao. Kỳ vọng khi hoàn thành, trục đại lộ cảnh quan sông Hồng sẽ trở thành biểu tượng mới của Thủ đô, tạo ra một trường phái kiến trúc đô thị mang bản sắc riêng của Việt Nam”, chuyên gia nhấn mạnh.

Theo quy hoạch, đến năm 2035 Hà Nội sẽ trở thành đô thị xanh, thông minh, hiện đại với GRDP khoảng 200 tỷ USD, GRDP bình quân đầu người tối thiểu 18.800 USD và kinh tế số chiếm 50% nền kinh tế.

Hà Nội hướng tới là Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại”, xanh, thông minh, nơi hội tụ tinh hoa văn hóa, hội nhập quốc tế sâu rộng, có sức cạnh tranh cao, có trình độ phát triển ngang tầm thủ đô các nước phát triển trong khu vực; là trung tâm, động lực thúc đẩy phát triển vùng Đồng bằng sông Hồng, khu vực phía Bắc, là cực tăng trưởng có vai trò dẫn dắt kinh tế của cả nước, có tầm ảnh hưởng trong khu vực; là trung tâm kinh tế, tài chính lớn; trung tâm hàng đầu về văn hóa, giáo dục và đào tạo, y tế, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; chính trị, xã hội ổn định, thành phố thanh bình, người dân hạnh phúc.

Đến năm 2045, Hà Nội phấn đấu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo quan trọng của khu vực; còn đến năm 2065 sẽ trở thành thành phố toàn cầu có chất lượng sống và mức độ hạnh phúc thuộc nhóm cao nhất thế giới. Quy mô GRDP năm 2065 dự kiến đạt khoảng 1.920 tỷ USD, GRDP bình quân đầu người đạt tối thiểu 95.000 USD.

Trong chiến lược phát triển dài hạn, Hà Nội hướng tới mô hình đô thị "đa tầng - đa lớp - đa mục tiêu", khai thác hiệu quả không gian ngầm, mặt đất và trên cao.

Để thực hiện các mô hình trên, song song với sông Hồng, Hà Nội đang đẩy mạnh các dự án phục hồi môi trường và cảnh quan đối với các con sông Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ, Sét. Theo dự kiến, trong tháng 7-2026, thành phố sẽ khởi công Dự án cải tạo và xử lý ô nhiễm môi trường sông Cầu Bây. Đồng thời, thành phố sẽ tiếp tục thẩm định, phê duyệt các dự án cải tạo, xử lý ô nhiễm sông Nhuệ, sông Đáy, phấn đấu khởi công vào giữa tháng 10-2026… để tạo không gian cảnh quan, cải thiện môi trường và dịch vụ đô thị gắn liền với mục tiêu kinh tế xanh.

Theo PGS.TS Trần Thị Việt Nga, Trưởng khoa Kỹ thuật môi trường (Trường Đại học Xây dựng Hà Nội), cấu trúc của đô thị Hà Nội được định hình và phát triển không gian dựa trên cấu trúc mặt nước tự nhiên. Trong đó, cấu trúc tự nhiên của các dòng sông trong nội đô đóng vai trò xương sống, cấu thành hình thái cấu trúc cảnh quan đô thị. Bên cạnh đó, những dải đất tự nhiên ven sông đóng vai trò là không gian xanh quan trọng trong hệ sinh thái của đô thị. Phục hồi chất lượng môi trường và phát triển hệ thống những dòng sông để thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững, thành phố đang xây dựng một tư duy quy hoạch tích hợp giữa môi trường và kinh tế.

Việc làm sạch các dòng sông sẽ đi đôi với tái cấu trúc không gian kinh tế. Không gian dọc các dòng sông nội đô sau khi được cải tạo cải thiện cảnh quan sẽ là nơi lý tưởng để phát triển "kinh tế ban đêm" và "kinh tế du lịch đường thủy".

Nếu hình thành được tour du lịch dọc sông Tô Lịch hay sông Kim Ngưu kết nối các làng nghề cổ, các điểm di sản văn hóa của Thăng Long – Hà Nội thì sẽ là sản phẩm du lịch độc đáo, giữ chân du khách dài ngày hơn và kích thích tiêu dùng nội địa. Bên cạnh đó, việc khôi phục các dòng sông còn hỗ trợ đắc lực cho chiến lược phát triển bền vững của cộng đồng doanh nghiệp và hợp tác xã trên địa bàn (sông Cầu Bây).

Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng với những nỗ lực mà Hà Nội đang thực hiện, tương lai không xa, những dòng sông xanh sẽ chính cơ sở phát triển một nền kinh tế Thủ đô xanh, hiện đại, nhân văn và bền vững trong tương lai.