Phát triển nông thôn xanh, đa chức năng trong quy hoạch đô thị và nông thôn đến năm 2030

Quy hoạch điều chỉnh định hướng phát triển nông thôn theo hướng hiện đại, xanh, đa chức năng, gắn với nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp hữu cơ và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo Quyết định số 836/QĐ-BXD ngày 01/6/2026 của Bộ Xây dựng, một số nội dung của Quy hoạch hệ thống đô thị và nông thôn thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được sửa đổi, bổ sung nhằm phù hợp với yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, phát triển đô thị xanh, đô thị thông minh, đô thị nén, các trung tâm đổi mới sáng tạo và phát triển theo định hướng giao thông công cộng.

Quyết định nhấn mạnh việc tổ chức hệ thống đô thị và nông thôn phải phù hợp với định hướng phát triển không gian kinh tế - xã hội, không gian biển, sử dụng đất, hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội của quốc gia; đồng thời phù hợp với định hướng sử dụng tài nguyên, bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Khu vực nông thôn được định hướng không chỉ là không gian cư trú và sản xuất, mà còn là không gian sinh thái, cảnh quan, văn hóa và dự trữ phát triển.

Nông thôn được tổ chức theo mô hình đa chức năng

Theo quy hoạch điều chỉnh, khu vực nông thôn được xác định là một cấu phần quan trọng của hệ thống đô thị và nông thôn quốc gia, gắn với mô hình phát triển “cực - vùng - hành lang - mạng lưới”.

Không gian nông thôn được xác định không chỉ là nơi cư trú và sản xuất, mà còn là không gian sinh thái, cảnh quan, văn hóa; không gian hỗ trợ, chuyển tiếp và dự trữ phát triển trong cấu trúc hệ thống đô thị và nông thôn. Khu vực nông thôn được tổ chức theo hướng hiện đại, xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu; có hạ tầng và dịch vụ từng bước tiệm cận khu vực đô thị, đồng thời giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa, cấu trúc làng xã truyền thống, không gian sinh thái và các giá trị đặc trưng vùng miền.

Quy hoạch tổ chức không gian khu vực nông thôn theo nhiều lớp chức năng, gồm: khu vực phát triển đô thị trong xã; khu vực dân cư nông thôn gắn với vùng sinh thái nông nghiệp; khu vực dịch vụ hỗ trợ phát triển kinh tế nông thôn; khu vực chuyển tiếp đô thị - nông thôn; các không gian sinh thái, cảnh quan, dự trữ phát triển và bảo vệ môi trường.

Trong đó, khu dân cư nông thôn được bố trí phù hợp với điều kiện tự nhiên, vùng sinh thái nông nghiệp, đặc điểm dân cư, tập quán cư trú và sinh kế của từng khu vực; gắn với các vùng sản xuất hàng hóa tập trung, trung tâm chế biến và logistics nông sản.

Quy hoạch cũng nêu yêu cầu phát triển kinh tế nông thôn đa giá trị trên nền tảng nông nghiệp sinh thái, kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số; bảo vệ đất nông nghiệp, tài nguyên nước, rừng, mặt nước và các hệ sinh thái đặc thù.

Quy hoạch định hướng phát triển các mô hình nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn, gắn với chế biến, logistics nông sản và chuyển đổi số nông thôn.

Phát triển nông nghiệp sinh thái, hữu cơ và dịch vụ hỗ trợ kinh tế nông thôn

Đối với lĩnh vực nông nghiệp, quy hoạch định hướng phát triển các mô hình khu dân cư nông thôn sinh thái, nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp phục vụ đô thị và các mô hình sản xuất thích ứng với biến đổi khí hậu.

Các khu dân cư nông thôn được gắn với vùng chuyên canh cây công nghiệp, cây ăn quả, cây dược liệu, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản và các vùng sản xuất hàng hóa tập trung. Cùng với đó, hệ thống giao thông, thủy lợi, logistics và trung tâm hỗ trợ sản xuất được định hướng kết nối với vùng sản xuất, nhằm nâng cao khả năng tham gia chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng và chuyển đổi số trong nông nghiệp, nông thôn.

Quy hoạch cũng định hướng hình thành các trung tâm dịch vụ hỗ trợ sản xuất, chế biến, bảo quản, logistics nông sản, thương mại, dịch vụ và đổi mới sáng tạo gắn với vùng sản xuất hàng hóa tập trung, vùng chuyên canh, các cụm sản xuất nông nghiệp và các tuyến kết nối liên vùng.

Các cụm sản xuất, chế biến và logistics nông sản sẽ được phát triển gắn với các tuyến giao thông chiến lược, hành lang kinh tế và khu vực có điều kiện thuận lợi về hạ tầng; phát triển công nghiệp chế biến sâu, bảo quản và phân phối nông sản quy mô lớn.

Quy hoạch khuyến khích phát triển các mô hình kinh tế nông thôn mới như du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, kinh tế biển, kinh tế thủy sản, dịch vụ sinh thái, kinh tế tuần hoàn và các sản phẩm OCOP. Các trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong nông nghiệp và kinh tế nông thôn cũng được định hướng phát triển, gắn với ứng dụng khoa học công nghệ, thương mại điện tử, kinh tế số và các mô hình kinh doanh mới tại khu vực nông thôn.

Khu vực phát triển đô thị trong xã trở thành hạt nhân cấp cơ sở

Một nội dung đáng chú ý trong quy hoạch là tổ chức các khu vực phát triển đô thị trong xã tại trung tâm xã, các khu vực có yếu tố đô thị, các thị trấn trước đây và những nơi có điều kiện thuận lợi về hạ tầng, dịch vụ, giao thông, động lực phát triển kinh tế.

Các khu vực này được định hướng từng bước hình thành hạt nhân phát triển mới, trung tâm dịch vụ công cộng và trung tâm hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội cấp cơ sở. Trung tâm xã được tổ chức theo mô hình đa chức năng, tích hợp các chức năng hành chính, thương mại, giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao, dịch vụ hỗ trợ sản xuất và các thiết chế văn hóa.

Đối với các thị trấn trước sáp nhập, quy hoạch yêu cầu rà soát, tái cấu trúc và phát huy vai trò là các lõi trung tâm cấp cơ sở, trung tâm hành chính - dịch vụ - thương mại - logistics hoặc trung tâm hỗ trợ phát triển sản xuất, góp phần duy trì động lực phát triển tại địa phương.

Quy hoạch cũng yêu cầu phát triển hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, hạ tầng số và các dịch vụ công cộng phù hợp với mức độ đô thị hóa, quy mô dân cư và vai trò của từng khu vực; từng bước nâng cao điều kiện sống, khả năng tiếp cận dịch vụ và chất lượng môi trường sống tiệm cận khu vực đô thị.

Cùng với phát triển không gian đô thị trong xã, quy hoạch đặt yêu cầu kiểm soát phát triển xây dựng, chuyển đổi đất đai và mở rộng không gian dân cư; hạn chế phát triển dàn trải, đô thị hóa tự phát, thiếu hạ tầng và chia cắt không gian sản xuất, sinh thái. Việc sử dụng đất đai, bảo vệ môi trường và quỹ đất dự trữ phát triển lâu dài cũng được đặt ra trong quá trình tổ chức không gian nông thôn.

Bảo vệ đất nông nghiệp, nguồn nước, rừng, mặt nước tự nhiên và các hệ sinh thái đặc thù là yêu cầu quan trọng trong tổ chức không gian nông thôn theo hướng bền vững.

Bảo vệ không gian sinh thái và định hướng nông thôn theo từng vùng

Quy hoạch nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ các không gian sinh thái chiến lược trong khu vực nông thôn, gồm rừng đầu nguồn, rừng phòng hộ, hành lang sinh thái, lưu vực sông, vùng đất ngập nước, vùng ven biển, rừng ngập mặn, mặt nước tự nhiên và các hệ sinh thái đặc thù.

Đồng thời, quy hoạch đặt ra yêu cầu kiểm soát đô thị hóa lan tỏa vào khu vực nông thôn; bảo vệ đất nông nghiệp, không gian sản xuất, cảnh quan và các vùng sinh thái nhạy cảm; hình thành vành đai xanh, hành lang sinh thái và không gian đệm, đặc biệt tại vùng ven đô, ven biển, ven sông và các khu vực chịu áp lực phát triển cao.

Việc bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên nước, thích ứng biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai, sạt lở, ngập úng, xâm nhập mặn và suy thoái hệ sinh thái được lồng ghép trong tổ chức không gian nông thôn. Quy hoạch cũng yêu cầu cải thiện vệ sinh môi trường khu dân cư nông thôn; bảo vệ nguồn nước, khơi thông dòng chảy, tăng diện tích cây xanh sử dụng công cộng và phát triển hạ tầng xử lý chất thải, nước thải phù hợp với điều kiện từng vùng.

Theo vùng sinh thái, trung du và miền núi phía Bắc phát triển mô hình làng sinh thái gắn với địa hình, cảnh quan và văn hóa các dân tộc; kết hợp nông lâm nghiệp, bảo vệ rừng, kinh tế dược liệu, du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và từng bước tham gia các mô hình kinh tế xanh, thị trường tín chỉ carbon.

Vùng Đồng bằng sông Hồng phát triển nông nghiệp hiệu quả cao, nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp phục vụ đô thị; gắn với hiện đại hóa hạ tầng nông thôn và xây dựng nông thôn mới. Quy hoạch cũng yêu cầu bảo tồn cấu trúc làng xã truyền thống, không gian văn hóa và cảnh quan đặc trưng; hạn chế đô thị hóa tại các vùng chuyên canh lúa chất lượng cao.

Vùng Bắc Trung Bộ phát triển khu dân cư nông thôn gắn với vùng chuyên canh cây công nghiệp, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, dịch vụ hậu cần và du lịch. Khu vực miền núi phía Tây ưu tiên bảo tồn làng nghề, di sản văn hóa, cảnh quan truyền thống, phát triển du lịch cộng đồng, phục hồi rừng và bảo vệ khu dân cư nông thôn thích ứng với thiên tai, bão lũ và biến đổi khí hậu.

Vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên phát triển khu dân cư nông thôn gắn với kinh tế biển, dịch vụ hậu cần nghề cá, nuôi trồng thủy sản, công nghiệp chế biến, logistics nông sản, du lịch sinh thái và du lịch văn hóa. Khu vực Tây Nguyên phát triển mô hình làng sinh thái phù hợp với cảnh quan cao nguyên và văn hóa các dân tộc; kết hợp bảo vệ rừng đầu nguồn, tài nguyên nước, phát triển nông lâm nghiệp, cây công nghiệp, cây ăn quả, dược liệu và chế biến sâu nông sản.

Vùng Đông Nam Bộ phát triển hạ tầng nông thôn đáp ứng yêu cầu sản xuất hàng hóa lớn, ứng dụng cơ giới hóa, công nghệ cao và chuyển đổi số trong nông nghiệp; hạn chế đô thị hóa tại các vùng chuyên canh cây công nghiệp lâu năm và vùng sinh thái quan trọng.

Vùng Đồng bằng sông Cửu Long tổ chức không gian nông thôn thích ứng với biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, sụt lún và nước biển dâng; phát triển vùng chuyên canh lúa chất lượng cao giảm phát thải, cây ăn trái, nuôi trồng thủy sản quy mô lớn và kinh tế nông nghiệp sinh thái; hình thành các trung tâm hỗ trợ sản xuất, chế biến và logistics nông sản.

Quy hoạch điều chỉnh định hướng phát triển hệ thống đô thị theo mô hình đa trung tâm, đa cực; đồng thời phát triển hạ tầng đồng bộ, hạ tầng số và hạ tầng xanh để tăng cường liên kết đô thị - nông thôn.

Phát triển đô thị, hạ tầng và lộ trình thực hiện

Bên cạnh nội dung về nông thôn, quyết định điều chỉnh khung phát triển hệ thống đô thị theo mô hình mạng lưới đa trung tâm, đa cực, gắn với cấu trúc cực tăng trưởng, vùng đô thị lớn, hành lang kinh tế - đô thị và mạng lưới hạ tầng.

Mạng lưới đô thị quốc gia gồm các vùng đô thị lớn, hệ thống đô thị trung tâm các cấp, các đô thị trung tâm chuyên ngành và các hành lang kinh tế - đô thị. Quy hoạch xác định bốn vùng đô thị lớn gồm vùng đô thị Hà Nội, vùng đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, vùng đô thị Đà Nẵng - Huế và vùng đô thị Cần Thơ.

Vùng đô thị Hà Nội được định hướng phát triển theo mô hình chùm đô thị hướng tâm, kết hợp cấu trúc đa trung tâm, đa cực. Vùng đô thị Thành phố Hồ Chí Minh phát triển theo mô hình vùng đô thị đa trung tâm, đa cực. Vùng đô thị Đà Nẵng - Huế phát triển theo mô hình chuỗi đô thị ven biển kết hợp với các trục liên kết Đông - Tây. Vùng đô thị Cần Thơ được định hướng là cực tăng trưởng, đô thị hạt nhân và động lực thúc đẩy phát triển vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Về hạ tầng, quy hoạch chuyển từ cách tiếp cận phát triển hạ tầng theo ngành sang tiếp cận tích hợp với tổ chức không gian phát triển. Hạ tầng năng lượng, hạ tầng số và hạ tầng xanh được xác định là nền tảng cho chuyển đổi mô hình phát triển. Hạ tầng số, viễn thông băng rộng và mạng di động thế hệ mới được định hướng phổ cập đến khu vực đô thị và nông thôn, phục vụ phát triển đô thị thông minh, chuyển đổi số nông thôn, quản lý đô thị, cung cấp dịch vụ công và phát triển kinh tế số.

Theo mục tiêu đến năm 2030, cả nước phấn đấu có khoảng 65% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó khoảng 10% số xã được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới hiện đại; phấn đấu có 5 tỉnh, thành phố được công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới.

Quy hoạch cũng đặt mục tiêu hoàn thiện hệ thống nông thôn theo hướng hiện đại, bền vững, gắn với phát triển đô thị và đô thị hóa; phát triển đồng bộ hệ thống trung tâm nông thôn, bảo đảm cung cấp dịch vụ thiết yếu và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Về thiết chế văn hóa, thể thao, quy hoạch phấn đấu 100% đơn vị hành chính cấp tỉnh có đủ ba loại hình thiết chế văn hóa gồm trung tâm văn hóa hoặc trung tâm văn hóa nghệ thuật, bảo tàng, thư viện; 100% đơn vị hành chính cấp xã có trung tâm văn hóa - thể thao, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Theo lộ trình, năm 2026 sẽ hoàn thiện, trình phê duyệt kế hoạch thực hiện phân loại đô thị trên phạm vi toàn quốc đến năm 2030. Năm 2027, hoàn thiện, trình phê duyệt và tổ chức triển khai chương trình quốc gia về xây dựng, cải tạo, chỉnh trang, tái phát triển và phát triển đô thị, phát triển kết cấu hạ tầng đô thị.

Đến năm 2030, tập trung hoàn thiện khung cấu trúc hệ thống đô thị và nông thôn, xác lập vai trò các đô thị trung tâm, vùng đô thị lớn, hành lang kinh tế - đô thị, đồng thời tăng cường liên kết đô thị - nông thôn.

Quyết định số 836/QĐ-BXD có hiệu lực từ ngày ký ban hành. Các nội dung không sửa đổi, bổ sung tiếp tục thực hiện theo Quyết định số 891/QĐ-TTg ngày 22/8/2024 của Thủ tướng Chính phủ.