Phía sau vạt khói đồng và hành trình của rơm rạ vào thị trường carbon

Mỗi làn khói bay đi không chỉ mang theo tro bụi, mà còn mang theo cả cơ hội kinh tế xanh của doanh nghiệp. Những gì từng coi là phế phẩm, thực tế lại là một nguồn tài sản đang bị lãng phí ngay trước ngưỡng cửa của sàn giao dịch.

Sự chuyển dịch từ “phế phẩm” sang “tài sản” này không còn dừng lại ở mức độ lý thuyết. Trong suốt tháng Tư này, chuỗi hội thảo “Tăng cường năng lực sẵn sàng tham gia thị trường carbon tại Việt Nam” được tổ chức tại TPHCM, Đà Nẵng và Hà Nội đã thu hút sự quan tâm của giới kinh doanh và chuyên gia làm kinh tế xanh, bao gồm tín chỉ carbon. Đại diện Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cùng các chuyên gia Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) đã trực tiếp ngồi lại với doanh nghiệp để phác thảo lộ trình cho một cuộc chơi mà ở đó, mỗi tấn CO2 giảm được sẽ trở thành một đơn vị tiền tệ trên sàn giao dịch.

Từ triết lý "vườn rừng" đến tấm vé thông hành xanh

Tại nhà hàng The Field (Thành phố Đà Nẵng), mỗi bữa ăn phục vụ du khách đều được tính toán về tuần hoàn và lượng phát thải carbon. Ảnh: Nhân Tâm

Ông Lương Quang Huy, Trưởng phòng Quản lý phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozon (Cục Biến đổi khí hậu), cho rằng doanh nghiệp cần ưu tiên số hóa hệ thống quản lý năng lượng và thiết lập quy trình kiểm soát nội bộ nghiêm ngặt khi tham gia vào thị trường tín chỉ chỉ carbon. Bởi lẽ, trong thị trường này, niềm tin được xây dựng trên dữ liệu. Một dữ liệu thiếu minh bạch đồng nghĩa với việc doanh nghiệp tự tước đi cơ hội của chính mình khi tham gia sàn giao dịch quốc tế hoặc nội địa. Đây là lúc những kỹ sư vận hành hay các nhà quản lý dịch vụ phải làm quen với tiêu chuẩn ISO 14064, không phải để lấy chứng chỉ treo tường mà để biến mỗi quy trình vận hành thành một cỗ máy sinh ra giá trị xanh thực thụ.

Và việc tham gia vào nền kinh tế carbon như thế nào từ những nền tảng kỹ thuật nói trên không chỉ dành hoặc phù hợp cho những doanh nghiệp quy mô lớn mà có thể đđược tiếp cận bời các cơ sở sản xuất, dịch vụ quy mô nhỏ.

Giữa lúc khá nhiều doanh nghiệp còn đang lúng túng với khái niệm kiểm kê khí nhà kính, nhà hàng The Field tại Đà Nẵng đã âm thầm thực hiện mô hình kinh tế tuần hoàn từ năm 2017. Họ không chỉ dừng lại ở việc nói không với nhựa dùng một lần, mà còn thiết lập hẳn một hệ sinh thái "vườn rừng" để hoàn nguyên rác thải hữu cơ, tạo ra một vòng lặp khép kín từ vườn rau đến bàn ăn của thực khách.

Nỗ lực ấy, đương nhiên cùng với những con số thông kê kỹ thuật bài bản, giúp The Field trở thành doanh nghiệp du lịch đầu tiên tại Việt Nam nhận chứng nhận cấp độ Bạch kim về tiêu chuẩn du lịch carbon thấp từ tổ chức Magnus International (Thái Lan). Ông Phan Xuân Thanh, Giám đốc Công ty Emic Hospitality - đơn vị vận hành nhà hàng, chia sẻ chứng nhận này khẳng định con đường phát triển xanh và bền vững là hoàn toàn đúng đắn. Với ông, đây không chỉ là một danh hiệu để quảng bá, mà là động lực để doanh nghiệp tiếp tục con đường này. Ông Thanh nhận định, các nước trong khu vực và thế giới đang đặc biệt quan tâm đến tín chỉ carbon trong kinh doanh, và việc định lượng được giá trị giảm phát thải sẽ là lợi thế cạnh tranh sống còn trong tương lai.

Xây dựng trái tim cho sàn giao dịch carbon nội địa

Tuy nhiên, khi các doanh nghiệp bắt đầu có những sản phẩm giảm phát thải cụ thể, câu hỏi tiếp theo là làm sao để đưa chúng lên sàn hiệu quả. Bức tranh về một sàn giao dịch carbon nội địa đang dần được định hình với những quy định chặt chẽ để tránh tình trạng “vàng thau lẫn lộn”. Một điểm nóng pháp lý mà các chuyên gia đang đặc biệt lưu tâm chính là việc thắt chặt giao dịch tín chỉ carbon xuyên biên giới. Điều này nhằm đảm bảo Việt Nam không bị “tính trùng” các nỗ lực giảm phát thải (NDC), giữ lại đủ nguồn lực xanh để đạt được các mục tiêu cam kết quốc tế của chính quốc gia trước khi mang bán ra bên ngoài.

Thu hoạch rơm rạ để bán cho thương lái tại Tây Ninh. Rơm rạ được khuyến khích tái sử dụng như làm viên nén năng lượng hay làm đẹp tại các khu du lịch, vừa giảm thiểu việc đốt đồng vừa mang lại lợi ích kinh tế cho người dân. Ảnh: Lê Vũ

Để hiện thực hóa việc mua bán này, lộ trình giao dịch đã được phác thảo rất chi tiết. Trong bài trình bày tham luận của mình, ông Đào Tuấn Trung, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu phân tích & Phát triển sản phẩm (VietinBank Securities), đã đưa ra một lộ trình “bốn bước” cho các doanh nghiệp.

Đầu tiên, doanh nghiệp cần ký kết hợp đồng dịch vụ với các công ty chứng khoán có chức năng hỗ trợ giao dịch. Tiếp theo là bước đăng ký tài khoản và lưu ký hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ carbon tại Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC). Bước thứ ba là đăng ký quyền truy cập vào Hệ thống đăng ký quốc gia (VCRS) để định danh tài sản của mình. Cuối cùng, khi mọi lệnh mua bán được khớp trên sàn, quy trình thanh toán sẽ được thực hiện tức thì qua ngân hàng chỉ định, tạo nên một chu trình khép kín, minh bạch và an toàn.

Trái tim của hệ thống này chính là VCRS, nơi mỗi tín chỉ carbon sẽ được cấp một “mã định danh” duy nhất. Bà Nguyễn Thu Nga từ Cục Biến đổi khí hậu giải thích rằng, hệ thống này giống như một sổ cái khổng lồ, theo dõi mọi biến động của tài sản carbon từ khi được cấp mã đến lúc được sử dụng để bù trừ hoặc hủy bỏ tự nguyện. Việc quản lý chặt chẽ mã dự án, mã cơ chế trao đổi đến từng con số sê-ri sẽ loại bỏ hoàn toàn khả năng một tấn CO2 được bán cho hai chủ thể khác nhau. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp mà còn xây dựng uy tín cho thị trường carbon Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Khói đốt đồng rồi sẽ bớt đi khi rơm rạ được xử lý thành phân bón hữu cơ hoặc nguyên liệu sinh học, góp phần tích lũy thêm những tín chỉ carbon quý giá. Những doanh nghiệp tiên phong như The Field đã phát những phát pháo đầu tiên, chứng minh rằng phát triển bền vững không phải là một chi phí bổ sung, mà là một khoản đầu tư sinh lời bền bỉ.

Năm 2025 bắt đầu thí điểm và năm 2028 sẽ vận hành chính thức sàn giao dịch. Thời gian không còn nhiều cho những ai chọn cách đứng ngoài cuộc. Cánh cửa của nền kinh tế carbon đã mở, nơi mà sự minh bạch của dữ liệu và tầm nhìn của người lãnh đạo sẽ quyết định vị thế của doanh nghiệp trong kỷ nguyên Net Zero. Câu hỏi cuối cùng không còn là có nên làm hay không, mà là làm sao để những nỗ lực xanh ấy được định giá một cách công bằng nhất, để mỗi cọng rơm trên đồng đều có thể đóng góp vào một tương lai xanh cho nền kinh tế.